Farklı habitatlardan toplanan liken türlerinin ultraviyole ışınlara karşı anatomik, morfolojik ve metabolik tepkilerinin araştırılması
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Biyoloji Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: DAMLA ÇUHA
Danışman: Gülşah Çobanoğlu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Likenler mantar ve alg birlikteliğiyle oluşan, uzun ömürlü, yavaş büyüyen, çevresel stresleri tolere edebilen, poikilohidrik organizmalardır. Tallus yapısında olan likenlerde bitkilerdeki kütikula gibi koruyucu doku bulunmadığından havadaki çeşitli kirleticileri içinde biriktirirler ve bu nedenle hava kirliliği biyoindikatörü olan organizmalardır. Doğada biyotik ve abiyotik birçok çevresel strese maruz kalırlar, ancak likenlerin simbiyotik yaşam neticesinde sentezlediği sekonder metabolitler onların çeşitli streslere karşı korumasını sağlar. Ultraviyole ışınlara (UV), sıcaklığa, başka canlıların etkilerine, kuraklığa ve antropolojik etkilere karşı mücadele etmek için çeşitli mekanizmalar gerçekleştirirler. Soğuk havalarda likenler fotosentezini durdurarak solunum yaparken hayatta kalmayı sürdürebilirler. Likenlere özgü olan 1050 adet yapısı bilinen sekonder metabolit olup mantar partneri tarafından üretilirler. Likenlere savunma sağlayan sekonder metabolitlerden günümüzde tıp ve kozmetik gibi alanlarda ekonomik olarak faydalanılmaktadır. Ozon tabakasının incelmesiyle ultraviyole ışınların olumsuzetkisi artmıştır. Organizmalara zararları olan ultraviyole ışınlara karşı likenler ışıma yeteneğiyle fazla ışığı yansıtabilirler. Ayrıca koruyucu pigment görevi gören sekonder metabolitler üreterek bir çeşit koruma mekanizması geliştirmişlerdir. Bu bilgiler ışığında farklı habitatlardan topladığımız likenlerin UV ışınlara maruz kaldığında verdiği tepkilerin incelemesi amaçlanmıştır. Örneklenen istasyonlardaki hava kalitesi, UV indeksi, habitatların güneş ışığı alma durumları belirlenmiştir. Bunun için 6 liken türüne ait örnekler, Xanthoria parietina (L) Th.Fr., Cladonia pyxidata (L). Hoffm., Physcia adscendens H.Olivier, Flavoparmelia caperata (L). Hale, Parmelia sulcata Taylor ve Evernia prunasti (L). Ach. İstanbul'un Beykoz, Adalar, Şile, Üsküdar ve Sarıyer ilçelerindeki 26 istasyondan toplanmıştır. Orman, şehir içi, plaja yakın bölgeler, yol kenarı, yürüyüş alanı gibi farklı habitatlardan toplanan likenler teşhis edildikten sonra, ışık mikroskobunda anatomik ve morfolojik incelemeler yapılmıştır. Liken örneklerinin UV ışıma tepkisini gözlemlemek için floresan mikroskobu kullanılmıştır. Örneklerde hangi metabolitin ışımaya sebep olduğu ve sekonder metabolitlerindeki farklılıklar HPTLC analiziyle tespit edilmiştir. Çalışmada elde edilen veriler literatürle de karşılaştırılmıştır. Xanthoria parietina'da UV koruyucu bileşik olan parietin pigmenti örneklerimizde saptanmış ve ışımaya sebep olduğu görülmüştür. Physcia adscendens'te tespit edilen atranorin maddesi ışımaya sebep olmuştur. Flavoparmelia caperata'da kaperatic, protosetrarik ve konprotosetrarik asit; Parmelia sulcata'da atranorin, salazinik ve konsalazinik asit bulunmuştur. Bu metabolitler literatürde de bahsedilen UV koruyucu metabolitlerdendir. Evernia prunastri'de usnik asit ve evernik asit bulunmuştur. Evernik asitin UV koruyucu görevi bilinmemektedir. Ancak usnik asit sayesinde UV stresine karşı koruma olabileceği düşünülmektedir. Cladonia pyxidata'da ise 1. İstasyondan toplanan örneklerde atranorin ve fumarprotocetraric asit görünürken 2.istasyondan toplananlarda sadece fumarprotocetraric vardır. 1. istasyon bol güneş alan bir alan olduğundan Cladonia pyxidata UV'ye karşı koruyucu metabolit olan atranorini üretmiş olabilir. Çalışmada incelenen liken örneklerinde bulunan UV koruyucu bileşiklerin güneşli ortamlarda daha yoğun sentezlendiği sonucuna ulaşılabilir. Bu sonuçlarla birlikte likenlerin UV ışınlara karşı verdiği tepkiler kimyasal olarak görülmektedir. UV koruyucu liken sekonder metabolitlerinin ve pigmentlerin miktarlarının tespit edilmesi ile daha ileri çalışmalar yürütülebilmesi mümkündür.