Türk edebiyatında Lügaz ve Sıdkî Efendi'nin Mecmû'a-yı Hafîza'sı

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2020

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: AHMET ALKAN

Danışman: Üzeyir Aslan

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışmanın amacı, divan edebiyatı nazım türlerinden biri olan lügaz türünü ve özelliklerini ortaya koymaktır. Çalışma temel olarak üç bölüme ayrılmıştır. Birinci bölümde lügaz türü, kelime ve terim anlamlarından yola çıkılarak ele alınmış, lügazın ortaya çıkışı ve edebi tür haline gelmesindeki süreç irdelenmiştir. Böylece bir söylem tarzı olan lügazın, edebî tür haline gelirken geçirdiği aşamalar incelenmiştir. Sonrasında başta divan edebiyatı olmak üzere Türk edebiyatında lügaz türün gelişimi ele alınmış ve yüzyıllara göre lügaz yazan şairler, lügaz yazılan aruz kalıpları ve nazım şekilleri ortaya konarak lügaz türünün özellikleri hakkında bilgi verilmiştir. Lügazın Türk halk edebiyatındaki durumu da incelenmiş, lügaz kaleme aldığı tespit edilebilen halk şairlerinden bahsedilmiştir. Son olarak lügazın muamma ve bilmece gibi türlerle olan ilişkisi konu edinilmiş ve adı geçen diğer türlerle benzer ve ayırıcı yönleri hakkında bilgi verilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın ikinci ve üçüncü bölümlerinde ise kapsamlı bir lügaz mecmuası olan ve Mustafa Sıdkî Efendi tarafından kaleme alınan Mecmû'a-yı Hafîza adlı eser, bilinen üç nüshasının tenkitli metninin ortaya konması suretiyle transkribe edilmiştir. Eserde lügazı bulunan şairlerin adları, kaleme aldıkları lügazların sayıları, vezinleri, nazım şekilleri vb. özellikleri analiz edilmiştir. Böylece metinlerden, lügazla ilgili bilgi veren eser, mecmua ve akademik çalışmalardan yararlanılarak lügaz türü tanıtılmaya, türün özellikleri ve Türk edebiyatındaki gelişimi ortaya konmaya çalışılmıştır. Aynı zamanda da Mecmû'a-yı Hafîza adlı lügaz mecmuasının tenkitli metni ortaya konularak Türk edebiyatı araştırmacılarının istifadesine sunulmuştur.