Topkapı Sarayı Kütüphanesi'ndeki Memlûk dönemi ciltleri ve hendesi tezyinatı
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: TUBA GENÇ
Danışman: Aziz Doğanay
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:İslâm medeniyetinde sanat eserleri; ilmî birikimle yoğrulmuş, her bir hünerkâr işçilik, matematiksel hesaplamalarla desteklenen zarif motiflerle taçlanmıştır. Bu sanatsal anlatımın en nadide örneklerinden biri olan hendesî tezyînât, İslâm sanatında yalnızca bir süsleme değil; matematiksel nizâmın ve ilâhî düzenin estetik bir yansıması olarak kabul edilmiştir. Hendesî düzenin ilmî bir titizlikle inşa edilmesi, mimariden cilt kaplarına kadar geniş bir alanda kendini göstermiş; İslâm sanatkârlarının ilmî birikimlerini sanatla buluşturdukları zarif bir anlatım diline dönüşmüştür. Memlûkler döneminde belirginleşen sanatkârane birikim, hendese ilminin disiplinli bir estetik anlayışla yoğrulmasıyla kemale ermiştir. Bu süreçte, hendesî tezyînât hesaplamalarla desteklenen bir estetik tertip olarak sanata yansımıştır. Gezgin sanatkârlar, himaye edilen sanat çevreleri ve ilmî hicret hareketleri, Memlûk Devleti'nin sanat üslûbunun gelişmesinde ve yayılmasında büyük bir tesir oluşturmuştur. Memlûk sanatkârları, ilmî hesaplamalarla desteklenen zarif işçilikleriyle inşa ettikleri bu hendesî motifleri, yalnızca Mısır ve Suriye ile sınırlı kalmayıp; Osmanlı Devleti'nin payitahtı İstanbul başta olmak üzere, Avrupa'ya kadar geniş bir etki sahasında taşımış ve tanıtmışlardır. Böylelikle, Memlûk ciltlerini bezeyen hendesî tezyînât, İslâm sanatının sınırlarını aşan bir üslûp kazanmış; coğrafyalar arası etkileşime kapı aralamış ve sınırları aşarak geniş coğrafyalara intikal etmiştir. Memlûkler dâhil birçok nadide esere mihmandarlık eden, ilmî ve sanatsal bir hafıza vazifesi gören Topkapı Sarayı Kütüphanesi, sahip olduğu zengin Memlûk ciltleri koleksiyonu ile bu mirası yaşatan en kıymetli hazinelerden biridir. Bizim de çalışmamızın zeminini teşkil eden bu kıymetli hazine, ilmî bir titizlikle işlenmiş Memlûk ciltlerinin günümüze ulaşmasına vesile olmuştur. Ayrıca, Hendesî tezyînât konusundaki tarihî vesika ve kaynaklara ulaşmamıza ve detaylı çalışmalar yapmamıza imkân sağlayan bu araştırma, desenlerin inşası ve çözümlemesine dair köklü bir geçmişe ışık tutmakta; desenlerin arka planındaki inşa çizgileriyle günümüze güçlü bir köprü kurmaktadır. Bu sayede, tarihî birikim ile günümüz arasında takip edilebilir bir bağ teşekkül etmekte; benzeri çalışmalarla birlikte, bu desenlerin tarihteki çizim teknikleri ve uygulama yöntemlerinin yapısının daha kapsamlı şekilde incelenebileceğine inanıyoruz. Tez kapsamında; Topkapı Sarayı Kütüphanesi'nde yer alan ve geniş bir yüzyıl aralığını kapsayan hendesî tezyînâtlı Memlûk dönemi yazma eserleri incelenmiştir. Hendesî tezyînâtın yapısal düzeni, uygulama teknikleri ve hendesî nizâm titizlikle analiz edilmiş; her bir desenin tarihî arka planı, sanatsal kimliği ile birlikte değerlendirilmiştir. Bu çalışmamız ile, Topkapı Sarayı Koleksiyonu'nda muhafaza edilen nadide Memlûk ciltlerinin hendesî tezyînâtı, tarihî süreç içerisindeki gelişimiyle birlikte ele alınmış; ilmî birikimin sanata nasıl aktarıldığı detaylı bir şekilde incelenmiştir. Elde edilen bulgular, İslâm sanatında hendesî tezyînâtın ehemmiyetini; Memlûk sanatının zarif hendesî üslûbunu ve bu üslûbun cilt sanatındaki yansımalarını seyretmemize imkân tanımaktadır. Memlûk sanatkârlarının ilmî disiplinleri, sanatsal bir incelikle harmanlayarak inşa ettikleri bu motifler, dönemin ufkunu anlamak adına kıymetli bir miras sunmaktadır. Bu çalışmanın, özellikle cilt sanatında hendesî tezyînâtın tarihî gelişimini araştıran araştırmacılar için ilham kaynağı olmasının yanı sıra, İslâm medeniyetinin nadide örneklerini gün yüzüne çıkaracağı ümit edilmektedir. Anahtar Kelimeler: Hendesî Tezyînât, Memlûk, Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Cilt