Osmanlı Devleti'nde Eski Eserlerin Hukuki Rejimi

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kamu Hukuku Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: MUHAMMED RAŞİT AKGÜN

Danışman: Ekrem Buğra Ekinci

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma, Osmanlı Devleti'nde eski eserlerin hukuki rejimini, hukuk tarihi perspektifinden ele almaktadır. "Eski eserler" yahut "kültür varlıkları" ile "kültürel mirasın" korunmasına dair meseleler, XVIII. asırdan itibaren ehemmiyet kazanmış; millî kanunlarda ve milletlerarası antlaşmalarda yer bulmuştur. Böylece zamanla eski eserler hukuku müstakil bir hukuk dalı haline gelmiştir. Zengin bir kültürel mirasa sahip Osmanlı coğrafyasında, ecnebilerin artan arkeolojik faaliyetleriyle birlikte bu mevzu hakkında hususi tanzimlere ihtiyaç duyulmuştur. Tanzimat devrinde hızlanan kanunlaştırma hareketleri, eski eserler hukukuna da aksetmiş; bu meyanda, ilki 1869'da olmak üzere 1874, 1884 ve 1906 senelerinde dört ayrı Âsâr-ı Atîka Nizamnamesi meriyete konmuştur. Çalışmada, bahsi geçen nizamnameler ve bunlara müteallik mevzuat başta olmak üzere arşiv belgeleri, hatıratlar, doktrin ve literatürden istifadeyle; Osmanlı Devleti'nde eski eserlerin hukukî rejimi, nazarî ve tatbikî yönleriyle ve tarihî seyri içinde tetkik olunmaktadır. Bu çerçevede, nizamnamelerin hazırlanma safahatı, muhtevası, birbirleriyle irtibatı, tatbikat ve yabancı hukukların mevzuata tesiri mukayeseli olarak değerlendirilmektedir. Her nizamnamenin meriyette olduğu devirler için ayrı ayrı, eski eser mefhumunun çerçevesi ve unsurları; eski eserlerin tâbi olduğu mülkiyet rejimi, devletin eski eserleri koruma usulleri ile kazı ve arama rejimi gibi hususlar tafsilatlı olarak ortaya konmaktadır.