TUHFE-I GAZNEVÎ TEZYÎNATI VE XVII. YÜZYIL KITAP SANATLARINDAKI YERI
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ELİF ZEYNEP ATÇIL
Danışman: Aziz Doğanay
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:XVII. yüzyılda Osmanlı'da kâtip olarak görev yapan Mahmud Gaznevî (ö. 1692) cildinden hüsn-i hattına, şiirlerinden tezyinatına kadar emek verdiği Tuhfe-i Gaznevî diye bilinen mecmuayı Osmanlı sultanı IV. Mehmed'e hediye etmek üzere hazırlamıştır. Bu tez çalışmasında Tuhfe-i Gaznevî'nin tezyinatı ve diğer sanatsal özellikleri, kendi döneminde İstanbul'da kitap sanatlarındaki gelişmeler dikkate alınarak incelenmektedir. Bu amaçla, Osmanlı sarayı merkezli sanat çalışmalarının odağı olan ehl-i hirefin kitap sanatlarına yaklaşımı tartışıldıktan sonra XVII. yüzyılda saray dışında sanat faaliyetlerinin gelişimi ele alınmaktadır. Çarşıda esnaf olarak çalışan sanatkârların motivasyonları ve eserlerinin kıymeti dönemin talepleri doğrultusunda değerlendirilmektedir. Tuhfe-i Gaznevî'nin tezyinatının incelenmesi çalışmanın ana gövdesini oluşturmaktadır. İç ve dış kapağı tezhipli cildinin hazırlanması, hüsn-i hattı, kat', tasvir ve tezhip işçilikleri büyük oranda Gaznevî'nin kendi elinin eseridir. Çeşitli kat' tekniklerinde ve şükûfelerde, hüsn-i hatta ve cilt işçiliğinde mahir olan Gaznevî, mecmuasının sayfa düzeninde belirli bir usül takip etmemiştir. Tezyînatında uyguladığı teknik, üslup, desen veya renk çeşitlilikleriyle Tuhfe-i Gaznevî'ye görsel hareketlilik kazandırmıştır. Ayrıca, Gaznevî'nin şiirleriyle tezyinatı arasındaki ilişki incelenmiş ve kullandığı tezyinat terimleri ele alınmıştır. Gaznevî'nin şiirlerinde yaptığı karşılaştırmalardan yola çıkarak, sanatta kendini gördüğü yer tartışılmaktadır. Çalışmanın katalog bölümünde ise her varakta yer alan tezyinat etraflıca incelenmiş ve Gaznevî'nin şiirlerinin transkripsiyonu yapılmıştır. Tuhfe-i Gaznevî'nin tezyinatı, aynı dönemde ehl-i hirefin hazırladığı bir vakfiyenin tezyinatı ile ve çarşı sanatkârlarının eserleri ile karşılaştırılarak Gaznevî'nin tezyinata yaklaşımı ve eserinin XVII. yüzyıl kitap sanatlarındaki yeri tespit edilmeye çalışılmıştır. Tuhfe-i Gaznevî sultan için, ehl-i hireften olmayan bir şahsın eseri olarak kısıtlı imkanlarla hazırlanmıştır. Ehl-i hiref eserlerinden farklı olarak, Tuhfe-i Gaznevî kolektif bir çalışmanın ürünü değildir. Diğer taraftan, çarşı sanatkârlarının eserlerine de benzememektedir. Tuhfe-i Gaznevî sipariş üzerine hızlıca üretilmiş değildir. Meslek itibariyle sanatkâr olmayan bir şahsın kişisel gayretiyle hazırlanan Tuhfe-i Gaznevî saraya yaraşır bir eserin, saray dışında ortaya çıkması özelliğiyle ayrı bir yerde durmaktadır.