Stratejik yönetime dayalı okul gelişim endeksinin oluşturulması: Bir karma yöntem araştırması
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: HİLAL GÜRKAN
Danışman: Ali Özdemir
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Okul geliştirme sürecinde karşılaşılan en önemli problem, okul gelişiminin çok boyutlu bir yapıya sahip olması nedeniyle bütüncül bir perspektiften ele alınmasının zor oluşudur. Okullar bağlamında 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu kapsamında stratejik planlar yapılmakla birlikte izleme ve değerlendirme aşamasında zorluklar yaşanmaktadır. 11.Kalkınma Planı ve MEB 2023 Eğitim Vizyonu Belgesinde "Okul Gelişim Modeli"ne yer verilmesine rağmen bu modelin stratejik yönetimle entegrasyonuna ilişkin yeterince veri ve bilimsel bir metodolojinin olmadığı görülmektedir. Okul gelişimi için stratejik planlama yeterliliğinin arttırılması gerektiği, stratejik planların ve okul gelişim planlarının etkili birer araç olabilmeleri için iyi bir şekilde tasarlanması ve uygulanmasının sağlanması, stratejik yönetim ve okul geliştirmenin bütünleştirilmesi yönünde literatürde görüşler olmasına rağmen okul geliştirme ile stratejik yönetimin entegrasyonunu sağlayacak bir araştırmaya rastlanmamıştır. Okul gelişiminde rol oynayan boyutlar ve kritik başarı faktörlerinin stratejik yönetimle birlikte ele alındığı ulusal ve uluslararası alan yazında bir okul gelişim endeksi çalışması bulunmamaktadır. Bu çalışma ile okulların gelişimsel ihtiyaçları doğrultusunda stratejik yönetime dayalı bir okul gelişim endeksinin oluşturulması amaçlanmaktadır. Nitel verilerin, çalışmadaki nicel boyutu şekillendirilmesi amaçlandığından araştırmada karma yöntem araştırmalarından keşfedici ardışık desen kullanılmıştır. Okul geliştirme çerçevesini bütüncül bir perspektiften yansıtması açısından okul geliştirme boyutlarını tespit etmek için nitel aşamada doküman analizi kullanılmıştır. Doküman analizinin bibliyometrik göstergeler açısından incelenmesi ile okul gelişiminde ana boyutlar belirlenmiştir. Okul gelişiminde kritik başarı faktörlerinin tespit edilebilmesi için uzman görüşlerinin alınmasına dayanan Delphi tekniği kullanılmıştır. Nitel veri toplama yöntemleri ile elde edilen bilgilerden çıkarımlar yapılarak bir okul gelişim endeksi geliştirilmesi için nicel aşamaya geçilmiştir. Araştırmada okul geliştirme boyutları ve Kritik Başarı Faktörlerinin (KBF) önceliklendirilmesi ve stratejik yönetimle okul geliştirmenin entegrasyonu için Balanced Scorecard (BSC) yaklaşımı temel alınmıştır. Okul geliştirme boyutları ve bu boyutlara ait kritik başarı faktörlerinin arasındaki neden- sonuç ilişkilerinin ortaya çıkarılması için ise DEMATEL yöntemi kullanılmıştır. Okul Gelişim Endeksinde yer alacak performans göstergeleri önce doküman analizi ile tespit edilmiş ardından Lawshe tekniği ile son hali verilmiştir. Çok Kriterli Karar Verme Yöntemlerinden olan SWARA yöntemi ile okul gelişim endeksindeki boyutların, kritik başarı faktörlerinin ve performans göstergelerinin ağırlıkları ve öncelik sıraları belirlenmiştir. Araştırmada amaçlı örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Delphi çalışmasında 24 uzman, DEMATEL çalışmasında 12 uzman, kapsam geçerliliği çalışmasında 16 uzman, SWARA aşamasında 6 uzman yer almıştır. Doküman analizi sonucunda okul gelişiminde altı boyut tespit edilmiştir. Bu boyutlar kurumsal kaynak yönetimi, liderlik ve yönetişim, öğretmen performansı, öğrenme-öğretim süreçleri, okul-paydaş ilişkileri, örgütsel iç süreçlerdir. Delphi tekniğine göre okul gelişiminde 21 kritik başarı faktörü tespit edilmiştir. Okul gelişim boyutlarının DEMATEL analizi sonuçlarına göre; Liderlik ve Yönetişim, Örgütsel İç Süreçler ve Okul- Paydaş İlişkileri boyutları sırasıyla en yüksek önem değerlerine sahip kriterlerdir. Okul geliştirme boyutları etki-ilişki yönünden incelendiğinde Liderlik ve Yönetişim boyutunun diğer boyutlara göre merkezi bir rol oynadığı Öğrenme-Öğretim Süreçleri boyutunun ise diğer boyutlardan en çok etkilenen boyut olduğu tespit edilmiştir. Öğretmen performansı boyutu diğer boyutları hem etkileyen hem de diğer boyutlardan etkilenen bir boyuttur. Kritik başarı faktörlerinin DEMATEL analizi sonuçlarına göre; Paydaş Memnuniyeti, Kapsayıcı ve Destekleyici Kurum Kültürü, Paydaşların Motivasyonu faktörleri sırasıyla en yüksek önem değerine sahip kriterlerdir. Kritik başarı faktörleri etki-ilişki yönünden incelendiğinde Liderlik Becerileri ve Öz-Yeterlikleri faktörü diğer faktörler arasında merkezi bir rol oynadığı, Öğrenme Çıktıları kriterinin ise diğer kriterlerden en çok etkilenen kriter olduğu tespit edilmiştir. Etkili Rehberlik ve Mesleki Yöneltme kriteri ise diğer kriterleri hem etkileyen hem de diğer kriterlerden etkilenen bir kriterdir. Okul Gelişim Endeksi için 131 maddelik bir performans göstergesi havuzu oluşturulmuştur. Okul Gelişim Endeksi için Lawshe Tekniği kullanılarak endekste yer alacak 6 boyut, 15 KBF ve 60 performans göstergesi belirlenmiştir. DEMATEL yöntemine göre "Liderlik ve Yönetişim, Örgütsel İç Süreçler, Okul- Paydaş İlişkileri" sırasıyla en yüksek önem değerine sahip ilk üç boyut olurken; SWARA yöntemi ile ağırlıklandırmaya göre "Liderlik ve Yönetişim, Öğretmen Performansı, Öğrenme-Öğretim Süreçleri" en yüksek önem değerine sahip ilk üç boyut olmuştur. SWARA yöntemine göre; okul geliştirme boyutlarının ağırlıklandırılmasında "Liderlik ve Yönetişim" boyutunun en önemli boyut olduğu, kritik başarı faktörlerinin ağırlıklandırılmasında "Öğretmenin Mesleki Bilgisi ve Öz Yeterliği" kriterinin en önemli ana kriter olduğu, performans göstergeleri ağırlıklandırılmasında "Öğretmen Motivasyonunun Artırılmasına Yönelik Etkinlik Sayısı" göstergesinin en önemli performans göstergesi olduğu tespit edilmiştir. Bu araştırmanın okul gelişimi alanında ulusal ve uluslararası bir endeksin olmaması, endeksin çok kriterli karar verme yöntemi ile geliştirilmesi, okul gelişimi alanında Delphi tekniği ile belirlenen okul geliştirme boyutlarına ilişkin kritik başarı faktörlerinin ilk kez literatürde yer alacak olması, kritik başarı faktörleri arasındaki neden sonuç ilişkilerini DEMATEL yöntemi ile açıklaması, okul geliştirme boyutlarıyla Balanced Scorecard (BSC) oluşturulması, endeks kapsam geçerliğinin Lawshe tekniği ile sağlanması, endeks madde ağırlıklarının SWARA yöntemi ile ortaya konulması, ulusal ve uluslararası değerlendirme ölçütlerinden yola çıkılarak okulların stratejik planlarında yer almayan göstergelerin de endekste yer alması, stratejik yönetimle okul gelişiminin bütüncül bir perspektiften ele alınması açısından politika yapıcılara, karar vericilere ve alan yazına katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Okul gelişim endeksinin okulları gelişimsel özelliklerine göre sıralaması ve okullar arasında veriye dayalı bir ekosistemin oluşturulmasına katkı sağlayacağı öngörülmektedir.