Azerbaycan Nağıllarındaki hilebaz arketipinin halk bilimi açısından incelenmesi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: İLBİLGE ÖZBALABAN
Danışman: NURSEL UYANIKER
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Masallar yüzyıllardır neredeyse her toplumda sözlü kültürün temel taşlarından biri olmuş, ağızdan ağıza ve nesilden nesile yolculuk yapmıştır. Gerçek hayatın doğrudan bir yansıması olarak nitelendirilebilecek bu anlatılar halk tarafından yaratılmakta ve kendine özgü özellikler barındırmaktadır. Halk edebiyatı ürünü olan masallarda halkın mücadeleleri, hisleri, düşünüş tarzları ve geçirdiği değişimler zengin imge ve semboller aracılığıyla anlatılmaktadır. Masallar bir ulusun kolektif bilincinden türemeleri sebebiyle toplumun bilinç dışına dair izler taşımaktadır. Bu çalışmada Hanefi Zeynallı tarafından derlenen yüz altmış beş masal metni içeren beş ciltlik Azerbaycan Nağılları isimli eser arketipsel sembolizm bağlamında Carl Gustav Jung'un hilebaz arketipi üzerinden halk bilimi açısından incelenmesi amaçlanmıştır. Eser, Azerbaycan'ın çeşitli bölgelerinde gerçekleştirilen saha çalışmasının ürünü olması, kapsamının genişliği ve içeriğinin çeşitliliği bağlamından Azerbaycan halkının kolektif bilincinde yer alan hilebaz arketipinin izini sürmede önem arz etmektedir. Yapılan literatür taramasında hilebaz arketipinin Türk halk edebiyatındaki tezahürünün kapsamlı olarak incelendiği bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu nedenle bu disiplinler arası çalışmada evrensel bir kavram olarak halk bilimi ürünlerinde kendine yer bulan hilebaz arketipinin Azerbaycan masallarındaki yeri tespit edilerek Türk halk bilimi literatüründeki eksiği kapatması umulmaktadır. Üç bölümden oluşan çalışma, tezin konusu, amacı, kapsamı ve yöntemini içeren giriş bölümüyle başlamaktadır. Birinci bölümde sembol, arketip, tip, oyun, oyunbaz, hilebaz arketipi ve Azerbaycan Nağılları eseri hakkında bilgi verilerek çalışmanın temel kavramları ortaya konulmuştur. Birinci bölümün ardından gelen ikinci bölümde hilebaz arketipinin imge ve işlevleri büyücü, kral ve vezir, hayvanlar, âşık/ozan üzerinden çeşitli anlatılardan örnekler verilerek aktarılmıştır. Üçüncü bölümde Azerbaycan Nağılları eserinde yer alan masallar üzerinden Azerbaycan masallarında tespit edilen hilebaz tiplerin genel işlevleri görünümleri ve anlatı içindeki rolleri açıklanmıştır. Sonuç bölümünde Azerbaycan Nağılları eserinde yer alan hilebaz arketipi hakkında yapılan çıkarımlar sunulmuştur.