Horasan-Irak Selçukluları'nın çöküşünde idârî etkenler
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Tarihi Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2011
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ZEYNEP HİLAL SEKMAN
Danışman: GÜLAY BEZER
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Horasan-Irak Selçuklu Devleti İslamiyet öncesi Türk devlet geleneğiyle, Yakındoğu İran-İslam geleneklerini uyuşturmak suretiyle, yönetim usûllerini belirlemiştir. Hükümdar etrafında şekillenebilen bu devletin bekası merkezî otoritenin gücüyle doğru orantılı olmuştur. Bu çalışmada merkezî otoritenin bozulmasına, dolayısıyla çöküşe sebep olan idârî etkenler incelenmiştir. Horasan Selçuklu Devleti'nin çöküşüne sebep olan en temel problem karizmanın hanedân üyelerine tevârüs ettiği inancı olmuştur. Bu düşüncenin neden olduğu taht mücadeleleri ise bir veraset sistemi, ?ülüş uygulaması? ve ?iktâ sistemi? gibi çözüm odaklı temayüllerle engellenememiştir. Nitekim verâset hukuku istisnaî haller dışında uygulamaya geçirilememiştir. Keza tahta geçemeyen hanedân üyelerini hükümdar olamasa da, yönetimde söz sahibi kılmaya çalışan ?ülüş sistemi? de tahtta hak iddiasından vazgeçmeyen hanedan üyeleri yüzünden merkezi otoriteyi sarsan sonuçlara yol açabilmiştir. Mevcût sorunlar şube hanedân Irak Selçukluları'nda da devam etmiştir. Özellikle bu dönemde taht kavgaları neredeyse süreklilik kazanmıştı.Horasan-Irak Selçukluları'nı çöküşe götüren diğer etkenler ise emîr ve atabegler ile halifelerdir. Onlar nüfûz elde etmek için Horasan-Irak Selçukluları'nın dâhîli meselelerine bilinçli olarak müdahil olmuşlardır. Saltanatın temini için ümeradan bîat alınmasının neredeyse zorunluluk haline gelmesi; halifeden de adına hutbe okutmak suretiyle onay alınması şartı, onların işini kolaylaştırıyordu. Nitekim taht mücadelelerinde üzerinde nüfûz elde etmeyi umdukları şehzadeyi destekleyen emir ve atabegler kişisel iktidarlarını güçlendirmek; halifeler ise yeniden siyasi güç oluşturmak hırsıyla devleti çöküşe götürdüler.ÖZETHorasan-Irak Selçuklu Devleti İslamiyet öncesi Türk devlet geleneğiyle, Yakındoğu İran-İslam geleneklerini uyuşturmak suretiyle, yönetim usûllerini belirlemiştir. Hükümdar etrafında şekillenebilen bu devletin bekası merkezî otoritenin gücüyle doğru orantılı olmuştur. Bu çalışmada merkezî otoritenin bozulmasına, dolayısıyla çöküşe sebep olan idârî etkenler incelenmiştir. Horasan Selçuklu Devleti'nin çöküşüne sebep olan en temel problem karizmanın hanedân üyelerine tevârüs ettiği inancı olmuştur. Bu düşüncenin neden olduğu taht mücadeleleri ise bir veraset sistemi, ?ülüş uygulaması? ve ?iktâ sistemi? gibi çözüm odaklı temayüllerle engellenememiştir. Nitekim verâset hukuku istisnaî haller dışında uygulamaya geçirilememiştir. Keza tahta geçemeyen hanedân üyelerini hükümdar olamasa da, yönetimde söz sahibi kılmaya çalışan ?ülüş sistemi? de tahtta hak iddiasından vazgeçmeyen hanedan üyeleri yüzünden merkezi otoriteyi sarsan sonuçlara yol açabilmiştir. Mevcût sorunlar şube hanedân Irak Selçukluları'nda da devam etmiştir. Özellikle bu dönemde taht kavgaları neredeyse süreklilik kazanmıştı.Horasan-Irak Selçukluları'nı çöküşe götüren diğer etkenler ise emîr ve atabegler ile halifelerdir. Onlar nüfûz elde etmek için Horasan-Irak Selçukluları'nın dâhîli meselelerine bilinçli olarak müdahil olmuşlardır. Saltanatın temini için ümeradan bîat alınmasının neredeyse zorunluluk haline gelmesi; halifeden de adına hutbe okutmak suretiyle onay alınması şartı, onların işini kolaylaştırıyordu. Nitekim taht mücadelelerinde üzerinde nüfûz elde etmeyi umdukları şehzadeyi destekleyen emir ve atabegler kişisel iktidarlarını güçlendirmek; halifeler ise yeniden siyasi güç oluşturmak hırsıyla devleti çöküşe götürdüler.