Türkistanlı Veli Kayum-Han (1904-1993): Hayatı ve fikirleri

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Tarihi Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2018

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: SEVGİ BARIT

Danışman: AHMET KANLIDERE

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Taşkentli Veli Kayum-Han (1904-1993), Türkistan'ın bağımsızlık mücadelesini hariçte siyasi ve entelektüel çalışmalarıyla sürdüren bir lider olarak tarihe geçmiştir. Buhara Halk Cumhuriyeti'nin kadro yetiştirme projesi kapsamında 1921 yılında eğitim görmek amacıyla Almanya'ya gönderilmiştir. Fakat 1924 yılında Buhara'nın tamamen Sovyet güdümüne girmesinden sonra geri dönmesi emredilmiş ise de dönmemiştir. Ülkesinde kendisi için ölüm emri verilmesi üzerine Almanya'da kalmış, buradaki eğitimini tamamladıktan sonra gazetecilik yapmaya başlamıştır. II. Dünya Savaşı'nın başlaması ile Almanlara esir düşen Türkistanlıların, esir kamplarından kurtarılması için çalışmıştır. Bu yönde 1942 yılından itibaren Milli Türkistan Birlik Komitesi (MTBK)'ni kurarak bu teşkilatın başkanlığını yapmış, bu komitenin basın aracı olan Milli Türkistan (Berlin, 1942-45; Cenevre, 1949-54; Düsseldorf, 1962-75) dergisini çıkarmış ve başyazarı olarak da görev almıştır. Bu dergi dışında Milliy Edebiyat (Berlin, 1943-45) dergisi ile Yangi Türkistan (Berlin, 1943-45) gazetesini çıkarmış, pek çok makale ve kitapçık yayınlayarak Türkistan'ın bağımsızlığı yönündeki çalışmalarını sürdürmüştür. Veli Kayum-Han, yapmış olduğu çalışmalar ile tüm Türkistanlılara ulaşabilmeyi ve onları SSCB'nin faaliyetleri karşısında bilinçlendirmeyi hedeflemiştir. II. Dünya Savaşı sonrasında ABD hükümetince tutuklanmış, iki yıl hapiste kalmıştır. Serbest bırakıldıktan sonra Türkistan'ın bağımsızlığı mücadelesini yeniden sürdürmeye devam etmiştir. Veli Kayum-Han ismine çeşitli kitap ve makalelerde rastlamak mümkündür ancak hayatını ve çalışmalarını ele alan ayrı bir çalışma bulunmamaktadır. Bu çalışmada onun kapsamlı bir biyografisi ortaya konulacak, şu âna kadar incelenmemiş olan kendi eserleri analiz edilecektir.