Dil öğretimi bağlamında kâmûs-ı fransevîdeki didaktik terimler üzerine tematik bir inceleme
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yabancı Diller Eğitimi Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2021
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: HASAN ATMACA
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Füsun Saraç
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Osmanlı Devleti'nin son zamanlarında, özellikle batılılaşma hareketlerinin ön plana çıktığı, ıslahatların gerçekleştiği dönemde, sözlükçülük alanında da çok önemli eserler ortaya konmuştur. Söz konusu dönemde özellikle Fransa ile kurulan ikili ilişkilerle birlikte, Osmanlı Devleti'nde her alanda Fransızca ön plana çıkmış, bütün okullarda Fransızca yabancı dil olarak okutulmaya başlanmış ve öğretim dili Fransızca olan özel okullar açılmıştır. Osmanlı kurumlarında ve günlük hayatta Fransızcanın bu denli popülerlik kazanması ve öğretilmeye başlanması, beraberinde birtakım ihtiyaçları da doğurmuştur. Bu ihtiyaçlardan en önemlisi hiç şüphesiz iki dilli sözlükler olmuştur. Dil öğretimi alanında bu önemli eksikliği gideren, dönemin en başarılı ansiklopedist ve sözlükçüsü Şemseddin Sami olmuştur. Sözlük yazarın en önemli eserlerinden birisi olan Kâmûs-ı Fransevî, Fransız dili ile ilgili o dönemde batı sözlükçülüğü esas alınarak kaleme alınmış, en hacimli, en başarılı iki dilli sözlüklerden bir tanesidir. Araştırmada, Kâmûs-ı Fransevî sözlüğündeki didaktik teması ve alt temalarına ait söz varlığının belirlenmesi ve didaktik temasındaki sözcüklerin sözlükbilimsel ve tematik açıdan yeniden incelenmesini amaçlanmıştır. Çalışma nitel araştırma yöntemine dayalı olup, çalışmada veri toplama tekniği olarak belgesel tarama yöntemi benimsenmiştir. Çalışmanın birinci aşamasında öncelikle, araştırmada problem durumu olarak tanımlanan konunun geçmişteki ve hâlihazırdaki durumunu tespit etmek ve araştırmanın veri toplama araçlarını hazırlamak için nitel araştırmalarda yaygın olarak kullanılan veri toplama yollarından biri olan doküman incelemesine başvurulmuştur. Araştırmanın ikinci aşaması ise, veri toplama ve karşılaştırma/kontrol aracı olarak kullanılan sözlüklerin taranması neticesinde ortaya çıkan verilerin analizi ve ilgili verilerin kullanılarak sözlükteki didaktik temasına ait madde başı sözcüklerin yeniden yorumlanması ve yazılmasından oluşmaktadır. Nitel verilerin analizi aşamasında ise Strauss ve Corbin'in (1990) önerdiği iki veri analiz süreci dikkate alınmıştır: betimsel analiz ve içerik analizi. Bu kapsamda Kâmûs-ı Fransevî sözlüğünde incelenen her bir madde başı sözcüğün veri toplama aracı olarak kullanılan sözlüklerde taratılmasıyla elde edilen verileri incelemek ve didaktik temasındaki söz varlığından hareketle alt temaları oluşturmak için betimsel analiz yöntemine başvurulmuştur. Veri toplama ve kontrol aracı sözlükler sayesinde madde başı sözcüklerin anlam ilişkilerine bakılarak sözlükte 450 tane didaktik teması ile ilgili kavrama ulaşılmıştır. Bu kavramlar da kendi aralarında anlam ilişkisi, alt ve üst anlamlılık yönünden incelenmiş ve bu sayede 10 tane farklı alt tema etrafında toplanmıştır. Sonuç olarak genel amaçlı iki dilli bir sözlük olan Kâmûs-ı Fransevî'nin sahip olduğu genel ve tematik söz varlığı bakımından, halen daha önemini koruyan çok değerli bir tarihi sözlük olduğu söylenebilir. Bu açıdan bu çalışmanın benzer çalışmalara örnek olacağı ve araştırmacıları bu tarz konulara yönelmeleri konusunda cesaretlendireceği düşünülmektedir.