• Ana Sayfa

Şehirsel dönüşümün coğrafi açıdan incelenmesi: Fikirtepe (Kadıköy) ve İkitelli (Başakşehir)

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Coğrafya Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: HATİCE AKYÜZ

Danışman: Mehmet Akif Ceylan

Özet:

Türkiye’de 1980’lerden sonra gündeme gelen şehirsel dönüşüm projeleriyle birlikte şehirlerde özellikle kötü görünüm arz eden plansız mekânlarda bir değişim başlamıştır. Bu değişim, dönüşüm ve yenilenme uygulamaları mekanların ve insanların üzerinde pek çok etkiye neden olmuştur. Bu etkilerden ikisi dönüşüm uygulamalarının şehirlerde yerleşme yapısını değiştirmesi ve nüfus hareketliliğine neden olmasıdır. Bu çalışmada cevap aranan ana problem “İstanbul’un iki önemli şehirsel dönüşüm alanında şehirleşme süreçleri aynı mıdır?” sorusudur.

Çalışmanın amacı Fikirtepe ve İkitelli semtlerindeki şehirsel dönüşüm çalışmalarının şehir coğrafyasının temel ilke ve prensiplerine bağlı kalmak suretiyle incelenmesi ve karşılaştırılmasıdır. Fikirtepe ve İkitelli yerleşim sahalarının kuruluşu, gelişim süreci ve özelliklerinin belirlenmesi; iki yerleşim yerinde nüfus özelliklerinin ortaya konulması; şehirsel dönüşüm sürecinin incelenmesi ve bu iki alanın şehir coğrafyasına dair niteliklerinin karşılaştırılması da çalışmanın amaçları arasındadır. Bu çalışma, hem şehirsel dönüşüm sorununa coğrafi açıdan yaklaşması hem de Türkiye’de iki önemli şehirsel dönüşüm alanını karşılaştırarak nispeten daha kapsamlı sonuçlar ortaya koyması bakımından önem arz etmektedir. Ayrıca çok az coğrafi çalışmanın bulunduğu şehirsel dönüşüm alanında ülkemiz literatürüne bir katkının yapılması da amaçlanmıştır.

Fikirtepe’de ilk yaşam tarım ve hayvancılığa dayalı olarak M.Ö. 5500’lere yani Neolitik döneme kadar uzanmaktadır. Osmanlı döneminde Fikirtepe Hassa çiftliklerinin ve mesire alanlarının bulunduğu bir yer durumundadır. Sultan V. Murad’ın av köşküne ait su terazisi ve hamam gibi birkaç su yapısı, Osmanlı döneminden günümüze ulaşan eserlerdir. Cumhuriyetin ilk döneminde yerleşmenin henüz mevcut olmadığı Fikirtepe, 1950’lerden sonra yoğun bir iç göçe maruz kalmış ve kısa bir zamanda gecekondulardan oluşan bir yerleşme haline gelmiştir.

Fikirtepe, 2005 yılında, 1/5000 ölçekli Kadıköy Merkez ile E-5 (D-100) Otoyolu Ara Bölgesi Nazım İmar Planı’nda özel proje alanı olarak belirlenmiş ve 2007 yılında aynı plana “kentsel dönüşüm alanı” ibaresi eklenmiştir. 2013 yılında 6306 Sayılı Kanun kapsamında “riskli alan” ilan edilmiş; ancak taraflar arasındaki anlaşmazlıklar ve firmalardan kaynaklı sebeplerle proje tamamlanamamıştır. 12. 07. 2021 tarihinde şehirsel dönüşüm projesinin birinci etabı 6306 Sayılı Kanun’un 2. maddesine istinaden Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca “Rezerv Yapı Alanı” ilan edilmiştir. Böylece Bakanlık Fikirtepe birinci etapta özel sektörün faaliyetlerine devam edemeyeceği ada ve parsellerde dönüşüm faaliyetlerinin tamamını üstlenmiştir. İnşaatlar tamamlanmak üzere olup yakın zamanda hak sahiplerine teslim edilmesi beklenmektedir. Aynı zamanda 2023 yılı itibariyle ikinci ve üçüncü etap için ön hazırlık çalışmaları yapılmıştır.

İkitelli çevresinde ilk yerleşim kalıntılarının Paleolitik çağa kadar uzandığı ayırt edilmektedir. Bu bağlamda İkitelli’nin 6 km batısına konumlanan Yarımburgaz Mağarası, arkeolojik açıdan oldukça önemli bir yerdir. Mevcut kayıtlara göre İkitelli’de Osmanlı dönemine kadar herhangi bir yerleşimin olup olmadığı bilinmemektedir. Osmanlı Arşivi belgelerinde İkitelli köyünün adı ilk kez İstanbul’un fethinden 45 yıl sonra geçmektedir. Cumhuriyetin ilk döneminde küçük bir köy olma özelliğini sürdüren İkitelli, özellikle 1970’lerden sonra sanayi ve medya kuruluşlarının merkezi durumuna gelmiştir. Bu yıldan sonra ülkenin çeşitli bölgelerinden çok miktarda göç alan yerleşme, tek katlı, derme çatma evlerin çoğalmasıyla hızla genişlemiş ve sağlıksız bir yapı kazanmıştır.

İkitelli’de şehirsel dönüşüm alanı Tepeüstü-Ayazma ve Köyiçi olmak üzere 2 bölümden meydana gelmektedir. Tepeüstü ve Ayazma mevkii 2004 yılında şehirsel yenileme alanı ilan edilmiş ve proje 2018 yılında tamamlanmıştır. Köyiçi mevkii ise 6306 Sayılı Kanun kapsamında 16 Mart 2015 tarihinde Bakanlar Kurulunca “riskli alan” ilan edilmiştir. Ancak mahkeme kararıyla riskli alanın iptal edilmesi neticesinde Başakşehir Belediyesi, Köyiçi mevkiinde şehirsel dönüşüm faaliyetlerini yürütme yetkisini Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’ndan devralmıştır. Akabinde ise Riskli Alanın birinci etabı (3,2 ha) için gerekli olan imar planları 26.12.2022 tarihinde onaylanmıştır. 2023 yılı itibariyle Köyiçi mevkiindeki diğer alanlara örnek teşkil etmesi amacıyla birinci etaba yönelik inşaat faaliyetleri başlamıştır. Ancak diğer etaplara yönelik henüz resmi bir açıklama bulunmamaktadır

Fikirtepe ve İkitelli’deki şehirsel dönüşüm süreçlerinin birbirine yakın yıllarda başladığı görülür. Nitekim Fikirtepe için bu tarih 2005 ve İkitelli içinse 2004’tür. Öte yandan Fikirtepe üç etaptan oluşan tek bir alan iken İkitelli’deki şehirsel dönüşüm alanları birbirinden farklıdır. Zira Ayazma ve Tepeüstü mevkilerinde yapılan dönüşüm, bir gecekondu önleme çalışması iken Köyiçi mevkiindeki şehirsel dönüşüm daha ziyade bir şehirsel yenilemedir. İki çalışma alanı da sosyo-ekonomik açıdan birer çöküntü, diğer bir ifadeyle şehirsel bozulma bölgesidir. Ancak Fikirtepe’deki çöküntü alanı ile İkitelli Ayazma-Tepeüstü mevkii çöküntü alanları birbirinden epeyce farklıdır. Fikirtepe’de fiziki ömrünü tamamlamış, betonarme, bir-iki katlı bahçeli yapılar mevcut iken, Ayazma ve Tepeüstü’nde tüm altyapı ve Belediye hizmetlerinden mahrum kalmış, sac ve ahşap plakalardan çevrili gecekondu yapıları bulunmakta idi. Bu anlamda Köyiçi mevkiindeki durumun Fikirtepe’ye biraz daha yakın olduğu söylenebilir. Hem Fikirtepe’de hem de İkitelli’de şehirsel dönüşüm faaliyetine dâhil olan aktörler zamanla değişmiştir. Kimi zaman işin içinde özel sektör bulunurken kimi zaman yetkileri İBB devralmıştır. Kimi zaman ilçe belediyeleri işin başındayken kimi zaman Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na bağlı birimler süreci yönetmiştir. İki şehirsel dönüşüm süreci de oldukça uzun sürmüştür ve hala (2023) devam etmektedir.

Fikirtepe nüfusunun 2000 yılından 2022 yılına kadar % 30 oranında azaldığı dikkati çekmektedir. Tamamen dönüşüm alanı içinde bulunan Fikirtepe ve Dumlupınar mahallelerinde bu oran % 50’ye ulaşmaktadır. Bu durumun temel nedeni, Fikirtepe’de adı geçen iki mahallede gerçekleşen yıkımlar nedeniyle yerli halkın göç etmesidir. Diğer yandan İkitelli’de de belirtilen yıllar arasında nüfusun yaklaşık % 10 azaldığı görülür. İkitelli’de bu oranın Fikirtepe’deki kadar yüksek olmaması; dönüşüm faaliyetlerinin Ziya Gökalp Mahallesi’nin tamamında gerçekleşmemesi ve yerli halkın mahalle içinde yer değiştirebilme imkânının olmasıdır. Dönüşüm alanlarının nüfus yoğunluğu, Fikirtepe’de km²’ye 17.534 kişi düşerken İkitelli’de bu değer 4007 kişidir. Bu verilerden anlaşılacağı üzere Fikirtepe oldukça sık yapılaşmalı ve kalabalık bir yerleşim alanıdır. İkitelli’de ise boş arsa ve arazi epeyce fazladır. Fikirtepe’de genç nüfusun toplam nüfusa oranı % 75’tir. İkitelli’deki oran % 72 ile Fikirtepe’ye yakındır. Ancak çocuk nüfus oranı Fikirtepe’de % 11 iken İkitelli’de % 24’tür. İki çalışma alanının nüfusuna yönelik bir başka farklılık ise cinsiyet yapısıyla alakalıdır. Fikirtepe’de nüfusun çoğunu kadınlar oluştururken İkitelli’de erkekler oluşturmaktadır. Bu durum Anadolu’dan çalışmak amacıyla İkitelli’ye gelen insanların büyük çoğunlukla genç erkeklerden oluşmasıyla açıklanabilir. Keza İkitelli’de bekâr erkek sayısı epeyce fazla iken Fikirtepe’de boşanan ve eşi vefat eden kadın sayısı fazladır. 20 yıla yaklaşan şehirsel dönüşüm süreci Fikirtepe’nin nüfus ve sosyo-ekonomik yapısını daha fazla değiştirdiği ayırt edilmektedir.