Müteahhirûn dönemi tefsir yazıcılığı: Nizâmeddin en-Nîsâbûrî'nin Garâibü'l-Kur'ân ve Regâibü'l-Furkân'ı üzerine bir değerlendirme
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BİLAL ERCAN
Danışman: Muhammed Coşkun
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Nizâmeddin en-Nîsâbûrî, Müteahhirûn Dönemi'nde yaşamış çok yönlü bir ilim adamıdır. Bu yeni dönemde tümel disiplinlerin arasındaki yakınlaşma tefsirde muhteva dönüşümüne yol açmıştır. En azından metafizik düşünceyle ilgilenen müfessirlerin eserlerinde bu olgu açık biçimde gözlemlenebilir. Bu çalışma, İslâm ilimler geleneğinin ikinci klasiklerinin yazıldığı döneme tekabül eden süreçte tefsir yazıcılığının değişen özelliklerini Nîsâbûrî'nin Garâibü'l-Kur'ân'ı özelinde incelemektedir. Söz konusu tefsir, dönemin önde gelen iki tefsiri kabul edilen Zemahşerî'nin el-Keşşâf'ı ve Fahreddin er-Râzî'nin Mefâtîhü'l-gayb'ı merkeze alınarak yazılmıştır ve dönem ilmiyesinin entelektüel ilgilerini yansıtacak zenginlikte bir muhtevaya sahiptir. Araştırmanın amacı tefsirde mesail dönüşümünün izini Nîsâbûrî'nin katkılarını da izleyerek tespit etmektir. Bir giriş ve üç bölüm olarak planlanan araştırmanın birinci bölümü müfessirin Kur'ân ve tefsir tasavvurunu, ikinci bölümü dilbilim ve rivayet malzemesini kullanımı örnekliğinde tefsir uygulamalarını ve üçüncü bölümü müfessirin Allah, âlem ve insan tasavvurlarını da dikkate alarak felsefi ve tasavvufi ahlâk teorilerini tefsire taşımasını konu edindi. Tefsirde mesele dönüşümünün izini sürebilmek ve müfessirin konuya katkısını ortaya koyabilmek için mukayeseli okumalara ihtiyaç vardı. Araştırmada tefsirin temel kaynakları ve tefsir literatürünün yanı sıra farklı disiplinlere ait eserler de sıkça kullanıldı. Özellikle de yeni dönemin karakteristik yönlerini yansıtma potansiyeli daha yüksek konularda. Elde edilen bulgulara göre müfessir dönemin hâkim düşünce yöntemi olan tahkik tavrını yansıtacak şekilde kaynaklarındaki bilgileri teyit etmiş, ifadeleri daha anlaşılır kılmaya gayret göstermiş, yer yer kaynaklarında olmayan bilgileri eklemiş ve bazen de kaynak metinlerdeki aktarımların mantıki tutarlılığını sorgulamıştır. Nîsâbûrî insanın yetkinliği meselesinde tümel disiplinlerin kavram ve teorilerini yoğun şekilde kullanmıştır. Onun düşüncesinde metafizik tasavvuf, İşrâkîlik ve İbn Sînâ Meşşâiliğinin belirgin izleri vardır. Kelâmi tavrı açısından Eş'arîliğe yakın dursa da her meselede bu ekolün hassasiyetlerini paylaşmamıştır.