Türk Cumhuriyetlerinde SSCB sonrası medyası ve iletişim sorunları

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Gazetecilik Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: UMIDA ACHILOVA

Danışman: Esin Kartopu

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu araştırmanın amacı SSCB sonrası dönemde orta Asya Türk cumhuriyetlerindeki medya anlayışını ve iletişim sorunlarını incelemektedir. Araştırmada incelenmek üzere örnekleme alınan dört ülke ise Azerbaycan, Kazakistan, Özbekistan ve Türkmenistan olarak belirlenmiştir. Orta Asya Türk cumhuriyetlerinde medyanın SSCB döneminde başladığı görülmektedir. Dolayısıyla SSCB sonrası dönemde de orta Asya Türk cumhuriyetlerinde Rus medyasının etkisi de görülmeye devam etmiştir. Bu etkiler hem teknik hem medya politika ilişkisi bağlamında olmuştur. Araştırmada yapılan medya ve iletişim sorunları incelemesi geleneksel medya ve yeni medya (diğer ve daha güncel kavramsallaştırmasıyla sosyal medya) üzerinden yürütülmüştür. Geleneksel medyanın kitle iletişim araçları (radyo, televizyon ve gazete gibi) incelendiğinde Azerbaycan ve Kazakistan'ın Türkmenistan ve Özbekistan'dan daha iyi durumda olduğunu göstermiştir. Ancak incelemeye alınan bu ülkeler genel olarak incelendiğinde dönemsel olarak iyileşmelerin olduğu da belirlenmiştir. Özellikle devletin medya üzerindeki baskı ve denetimlerinin keskin olduğu bu devletlerde özel medya kuruluşlarının da oldukça kısıtlı olduğu belirlenmiştir. Medyaya yönelik sansür endeksinde de yıllara göre dört ülke de olumlu anlamda mesafe almıştır. Ancak bu endeksteki sıralamaların çok daha geliştirilmesi gerekmektedir. İletişim sorunları ise sosyal medya ve internete erişim çerçevesinde incelenmiştir. İnternet erişiminde de Özbekistan ve Türkmenistan'ın Kazakistan ve Azerbaycan'ın gerisinde kaldığı belirlenmiştir. Bu ülkelerde internet erişimi oldukça kısıtlı olmakla birlikte internet hızları da düşüktür. İnternet erişimi kısıtlı olduğundan sosyal medya kullanımı da ülke nüfuslarına oranla düşük kalmaktadır. İnternet erişimi ve sosyal medya sadece medya değil bununla birlikte dünyayla olan iletişimi de küresel bir açıdan sağladığından orta Asya Türk cumhuriyetlerinde iletişim sorunlarının yaşanmasına neden olmaktadır.