Erken dönem Gnostik Hıristiyanlarından basilides ve takipçilerinin görüşleri

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: EMİNE KAYA

Danışman: İsmail Taşpınar

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma, Hıristiyanlığın erken dönemlerinde (MS 132–135 civarı) İskenderiye'de ders vermiş olan Gnostik düşünür Basilides ve onun takipçilerini ele almaktadır. Hıristiyan Ortodoks doktrininin oluşum sürecinde Basilides ve okulu "sapkın" olarak nitelendirilmiş; bu nedenle görüşlerine dair bilgiler günümüze yalnızca reddiye ve doksografi türündeki eserler aracılığıyla ulaşmıştır. Bununla birlikte, Nag Hammadi literatürünün keşfi, Basilidesçi düşüncenin yeniden değerlendirilmesi için yeni imkânlar sunmuştur. Çalışmanın temel amacı, mevcut kaynaklar ışığında Basilides ve takipçilerinin geliştirdiği öğretileri tarafsız ve analitik bir yaklaşımla ortaya koymaktır. Ayrıca Basilides'in, bilinen ilk Kutsal Kitap yorumcularından ve Hıristiyan filozoflarından biri olduğu gerçeğini vurgulayarak, onun felsefi sistemini nasıl inşa ettiğini ve hangi akımlardan etkilendiğini analiz etmek hedeflenmektedir. Tez, giriş, üç ana bölüm ve sonuç kısmından oluşmaktadır. Birinci bölümde, 2. yüzyıl İskenderiyesi'nde mevcut olan inanç ve felsefi akımların, Basilides'in Gnostik sistemi üzerindeki etkileri değerlendirilecek; Basilides'in hayatı ve takipçilerine ilişkin aktarımlar ile onlara atfedilen eserler ele alınacaktır. İkinci bölümde, Basilides ve okulunun Tanrı, evren ve insan anlayışları ayrıntılı biçimde incelenecektir. Üçüncü bölümde ise, etik görüşleri ile bunlarla yakından bağlantılı olan Mesih ve kurtuluş öğretisi tartışılacaktır. Sonuç bölümünde, çalışma boyunca elde edilen bulgular genel bir çerçevede yeniden gözden geçirilecektir. Basilides ve öğrencilerinin Gnostik sisteminin, günümüze ulaşabilen farklı kaynaklardan hareketle yeniden inşa edilmesi, erken dönem Hıristiyan düşüncesine dair önemli bir perspektif sunacaktır. Eserlerinin büyük ölçüde kaybolmuş olması nedeniyle akademik dünyada hak ettiği ilgiyi göremeyen Basilides ve okulunun, bu çalışma vesilesiyle daha kapsamlı araştırmalara konu edilmesi de temel hedeflerden biridir. Anahtar Kelimeler: Basilides, Heresi, Gnostisizm, İskenderiye, Abrasaks, Sudûr.