ISO 45001 iş sağlığı ve güvenliği yönetim sisteminin eğitim sektörüne özgü uyarlanması modeli ve ölçek geliştirme çalışması
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İş Güvenliği Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: RABİA BALCI
Danışman: Yahya Bozkurt
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Hemen hemen her yıl eğitim-öğretim ortamlarında fiziksel ve psikolojik riskler, kazalar ve meslek hastalıkları gibi olumsuz durumlar meydana gelmektedir. Bu nedele eğitim kurumlarında ISO 45001 standardının uygulanması, öğrenci ve personelin güvenliği ile sağlığını koruma amacı taşıyan kritik bir adımdır. Çünkü ISO 45001 risklerin belirlenmesi, değerlendirilmesi ve minimize edilmesine yönelik sistematik bir yaklaşım sunarak, kazaların ve sağlık sorunlarının önlenmesi imkanını sağlamaktadır. Bu standart ayrıca, güvenlik protokollerinin ve acil durum planlarının etkin bir şekilde uygulanmasını desteklemekte ve böylece eğitim kurumlarının güvenliğini bütüncül bir şekilde artırmaktadır. Sürdürülebilirlik açısından değerlendirildiğinde, ISO 45001'in sürekli iyileştirme döngüsü, kurumlardaki uygulamaların etkinliğini sürekli olarak gözden geçirme ve iyileştirme imkânı da tanımaktadır. Bu tezin amacı, MEB'e bağlı eğitim kurumlarındaki iş sağlığı ve güvenliği (İSG) uygulamalarını ISO 45001 yönetim sistemi standardı çerçevesinde değerlendirmek ve iyileştirmek üzere eğitim sektörü için bir İSG modeli oluşturmak, ardından geçerlilik ve güvenilirliği yüksek bir ölçek geliştirerek tüm İSGYS sürecini bütüncül olarak ortaya koymaktır. Bu bağlamda, tezde açıklayıcı faktör analizi (AFA), doğrulayıcı faktör analizi (DFA) ve betimsel bulguların analizi kapsamında ANOVA testi uygulanmıştır. Analiz bulguları, geliştirilen ölçeğin faktör yapısını doğrulamakta ve güvenilirlik, geçerlilik ve zamansal istikrar dahil olmak üzere kabul edilebilir özellikler sergilemektedir. DFA sonuçları, model uyum indekslerinin kabul edilebilir ve mükemmel uyum aralıklarında olduğunu ortaya koymuştur. Geliştirilen ölçeğin boyutlarına ait Cronbach's alfa değerleri sırasıyla 0.96, 0.94, 0.88, 0.88 ve 0.95 olarak bulunmuştur. Aynı zamanda genel Cronbach's alfa değeri de 0.98 olarak tespit edilmiş ve eşik değeri olan 0.70'den büyük olduğundan ölçeğin güvenirlik düzeyinin yüksek olduğu belirlenmiştir. Ölçeğin güvenilirliği diğer bir taraftan açıklanan varyans (AVE) ve birleşik güvenilirlik (CR) değerlerine bakılarak da teyit edilmiştir. Ölçeğin AVE değerlerinin her biri eşik değer olan 0.50 değerinden yüksek olduğu tespit edildiğinden güvenilirlik düzeyine olumlu katkı sağladığı teyit edilmiştir. Son olarak birleşik güvenilirlik değerleri (CR) de 0.96, 0.94, 0.91, 0.89 ve 0.94 olarak ölçümlenmiş ve minimum değer olan 0.70'in üzerinde olması dolayısıyla ölçüm modelinin güvenilirliği ve yakınsama geçerliliğinin sağlandığı belirlenmiştir. Test-tekrar testi ile ölçeğin zaman içindeki istikrarını göstermekte ve boylamsal çalışmalarda güvenle kullanılabileceğini ortaya koymaktadır. Bu tezde önerilen ISO 45001 standardı baz alınarak geliştirilen yönetim sistemi modelinin Türkiye'deki eğitim sektöründe iş sağlığı ve güvenliği (İSG) üzerinde önemli bir etkisi olacağı öngörülmektedir. Temel amaç, eksikliklerin erken tespiti ve potansiyel risklerin azaltılması yoluyla genel güvenlik ve sağlık standartlarını geliştirerek hızlı ve etkili düzeltici önlemlerin alınmasını kolaylaştırmaktır. Buna ek olarak, model mevcut yönetim sistemlerinin birleştirilmesini öngörmekte ve böylece sağlık ve güvenlik yönetimi süreçlerine birleşik ve tutarlı bir yaklaşım getirilmesini kolaylaştırmaktadır. Ayrıca, bu tezin bir parçası olarak geliştirilen 'ISO 45001 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi Ölçeği' kurumlar veya araştırmacılara gerçekleştirdikleri iş sağlığı ve güvenliği (İSG) uygulamalarını daha sonra kesin ve ölçülebilir bir şekilde değerlendirilmelerinin yolunu açacağı düşünülmektedir. Bu araç, sağlık ve güvenlik yönetimindeki ilerlemenin sürekli olarak izlenmesini, gerçekçi hedeflerin belirlenmesini ve İSG girişimlerinin etkinliğinin doğru bir şekilde değerlendirilmesini kolaylaştıracaktır. Sonuç olarak, İSG yönetim sisteminin etkinliği veri odaklı ve kesin bir şekilde değerlendirilebilir. Yönetim sistemi modeli, eğitim kurumlarının sağlık ve güvenlik çalışmalarına öncelik vermesini sağlamak ve böylece daha etkili ve sürdürülebilir bir İSG yönetim sisteminin geliştirilmesine katkıda bulunmak amacıyla üst yönetimin taahhüdüne vurgu yapmaktadır.