Başlangıç düzeyi okuyucularının okuma motivasyonunun gelişiminde ekran bağımlılığı ve ailelerin rolü
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Temel Eğitim Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SEDA AKYILDIZ KÜÇÜK
Danışman: Zeynep Aydemir
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu araştırmanın amacı, başlangıç düzeyi okuyucularının (BDO) okuma motivasyonlarının gelişiminde öğrencilerin ekran bağımlılığı düzeyleri ile ailelerin okuma kültürü oluşturma yeterliliğinin etkisini incelemek ve bu değişkenler arasındaki ilişkileri ortaya koymaktır. Araştırmanın modeli nicel araştırma modellerinden ilişkisel tarama modelidir. Araştırmanın çalışma grubunu, 2024-2025 eğitim öğretim yılı ikinci döneminde İstanbul'da bulunan bir ilkokulda öğrenim gören 243 başlangıç düzeyi okuyucu (6-7 yaş) ve onların aileleri oluşturmaktadır. Veri toplama sürecinde başlangıç düzeyi okuyucularının okuma motivasyonunu belirlemek üzere Öztürk ve İleri (2011) tarafından geliştirilen "Başlangıç Düzeyi Okuyucuları Okuma Motivasyonu Ölçeği", öğrencilerin ekran bağımlılıklarını belirlemek için Furuncu (2019) tarafından geliştirilen "Çocuklarda Ekran Bağımlılığı Ölçeği Ebeveyn Formu" ve ailelerin okuma kültürü oluşturma yeterliliğini belirlemek için Çiğdemir ve Akyol (2020) tarafından geliştirilen "Okuma Kültürü Oluşturmada Aile Yeterliliği Ölçeği" kullanılmıştır. Elde edilen veriler SPSS 24 programı ile analiz edilmiştir. Verilerin normal dağılım gösterdiği belirlendikten sonra bağımsız örneklem t-testi, tek yönlü varyans analizi (ANOVA), pearson korelasyonu ve çoklu regresyon analizleri uygulanmıştır. Anlamlılık düzeyi p<.05 olarak kabul edilmiştir. Ayrıca, analizlerde yalnızca istatistiksel anlamlılık düzeyleri değil, etki büyüklükleri de dikkate alınmış; t-testleri için Cohen's d, varyans analizleri için kısmi eta kare (η²) ve regresyon analizleri için Cohen's f² değerleri hesaplanarak yorumlanmıştır. Ailenin okuma kültürü oluşturma yeterliliğinin, okuma motivasyonu üzerindeki etkisinde ekran bağımlılığının aracı rol oynayıp oynamadığını test etmek amacıyla da Hayes'in (2022) önerdiği PROCESS Model 4 uygulanmıştır. Araştırma bulgularına göre, başlangıç düzeyi okuyucularının okuma motivasyonu düzeylerinin genel olarak orta düzeyin altında, öğrencilerin ekran bağımlılığı düzeylerinin genel olarak düşük düzeyde, ailelerinin okuma kültürü oluşturmada yeterlilik düzeylerinin genel olarak yüksek düzeyde olduğu tespit edilmiştir. Başlangıç düzeyi okuyucularının okuma motivasyonu ve ekran bağımlılığı puanlarında cinsiyet değişkenine göre kız öğrencilerin lehine istatistiksel açıdan anlamlı farklılık olduğu, bu farka yönelik etki büyüklüğünün küçük düzeyde olduğu belirlenmiştir. Okuma kültürü oluşturmada aile yeterliliğinin ise cinsiyete göre anlamlı farklılık oluşturmadığı tespit edilmiştir. Başlangıç düzeyi okuyucularının okuma motivasyonları ve ekran bağımlılığı düzeyleri annenin eğitim durumuna göre istatistiksel açıdan anlamlı olarak farklılaşmadığı görülmektedir. Başlangıç düzeyi okuyucularının okuma motivasyonları ve okuma kültürü oluşturmada aile yeterliliği babanın eğitim durumuna farklılık göstermediği, çocukların ekran bağımlılığı düzeylerinin ise babanın eğitim durumuna göre anlamlı farklılık gösterdiği tespit edilmiştir. Bu farkın etki büyüklüğü orta düzeyde belirlenmiştir Korelasyon analizleri sonucunda, başlangıç düzeyi okuyucularının okuma motivasyonları ile ekran bağımlılığı düzeyleri arasında negatif yönlü ve istatistiksel açıdan anlamlı bir ilişki olduğu tespit edilmiştir. Başlangıç düzeyi okuyucularının okuma motivasyonları ile okuma kültürü oluşturmada aile yeterliliği düzeyleri arasında pozitif yönlü ve istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki olduğu görülmektedir. Ekran bağımlılığı öğrencilerin okuma motivasyonlarını negatif yönde; aile yeterliliği ise pozitif yönde yordamaktadır. Model, toplam varyansın %9.3'ünü açıklamaktadır. Cohen'in f² etki büyüklüğü değeri .10 olarak hesaplanmıştır; bu da küçük düzeyde etkiyi ortaya koymaktadır. PROCESS Model 4 ile yapılan analizde, ekran bağımlılığının, ailenin okuma kültürü oluşturma yeterliliği ile okuma motivasyonu arasındaki ilişkide aracı bir rol oynadığı bulunmuştur. Aile desteği, ekran bağımlılığının okuma motivasyonu üzerindeki olumsuz etkisini azaltmaktadır. Araştırma sonuçları, Bronfenbrenner'in Ekolojik Sistemler Kuramı bağlamında değerlendirildiğinde çevresel değişkenlerin etkisini ortaya koymakta, öğrencilerin okuma alışkanlıklarının geliştirilmesinde aile desteğinin önemini ve ekran bağımlılığı ile mücadelede bu desteğin dengeleyici etkisini vurgulamaktadır.