Türk matbuatında Kûfi yazı
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ERDEM GÖKTEPE
Danışman: Fatih Özkafa
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Hat sanatında icra edilen Arap yazısı ve kökeni konusunda farklı görüşler ileri sürülmektedir. Arap yazısının kaynağına dair olarak Kuzey Arabistan'da Ârâmîce konuşan Nabâtîlerin kullandığı yuvarlak karakterli yazıdan türediği ve yaygınlaşmasında Fenikelilerin yoğun ticari faaliyetlerinin etkisi olduğu görüşü öne çıkmaktadır. Asr-ı saadette gayri resmî işlerde kullanılan bu yazı türüne "Şami" adı verilmiştir. Bununla birlikte o zamanlar resmî yazışmalarda köşeli bir karaktere sahip olan "Ma'kılî" yazı bir diğer adı ile "Hicazi" yazı kullanılmıştır. Düz ve köşeli hatları olan Ma'kılî yazı, resmî işlerde ve Mushaf yazımında zorlukla yazılabildiği için bir takım çalışmalar yapma yoluna gidilmiştir. Yapılan çalışmalar sonucunda Şamî yazının yuvarlak hatları ile Hicazi yazının düz hatları birleştirilerek İslamiyet'in ilk yıllarında kullanılan yeni bir yazı türü elde edilmiştir. Küfe şehri fethedildikten sonra Mushaf yazımının burada devam etmesi ve Mushafların diğer Müslüman ülkelere gönderilmesi sonucunda yeni yazının adı "Kûfi" olarak yaygınlık kazanmıştır. X. yüzyıla kadar özellikle Mushaf yazımında görülen Kûfi yazı, sonraki yüzyıllarda mimari tezyinatta da sıklıkla kullanılmıştır. Kûfî yazı, Anadolu'da ilk olarak Selçuklu mimari ve yazılı eserleriyle belirmeye başlamıştır. Osmanlı tarihi içinde kûfî yazı ile ilgili araştırmalar incelendiğinde, Timur'un Anadolu seferinden dönerken beraberinde Herat'a getirdiği Osmanlı sanatkârlarından bahsedilmektedir. Sanatkârlar bir süre sonra Osmanlı Devleti'nin baş şehri Bursa'ya döndüklerinde ilk olarak burada inşa ettikleri mimari yapılarda uygulamaya başlamalarıyla birlikte Osmanlı devletinde ilk Kûfi yazı örnekleriyle karşılaşılmaktadır. Osmanlı Devleti'nin kuruluş yıllarında Kûfi yazı Bursa, Edirne, İznik mimarisi ve çinilerinde görülürken, yönetim merkezinin İstanbul'a taşınmasından sonra mimârî alanda giderek azalmıştır. Bu dönemde yetişen Şeyh Hamdullah ve takipçileriyle birlikte Osmanlı hat sanatında "Celi Sülüs" yazı türü yaygınlaşmış, sanat ve mimari alanında en sık kullanılan yazı türü haline gelmiştir. Osmanlı Devleti'nde 16. yy. ile 19. yy. sonlarına kadar Kûfi yazı kullanımı sınırlı kalmıştır. Kûfi yazı kullanımı 1863 senesinde yapımı tamamlanan Kağıthane Sadabad Camii mihrap yazısı ile üç asır aradan sonra tekrar görülmeye başlamıştır. 19. yy. son döneminde yazar, matbaacı ve sanatkâr olan Ebüzziyâ Mehmed Tevfik Bey Kûfi yazıyı, mimarî, tezyinât, tekstil, mobilya, yayıncılık gibi farklı alanlarda uygulayarak, o devirde matbaacılık ve hat sanatında yeni gelişmelere öncülük etmiştir. Bu çalışmada 19. ve 20. yy. arasında Osmanlı Devleti bünyesinde yaşamış ve çalışmalarında Kûfi yazı kullanan kişilerin biyografileri ve Kûfi yazı türünde yaptıkları eserler incelenecektir. Osmanlı devletinin son yüzyılında uygulanan Kûfi yazı kaynağı araştırılacaktır. 19. yüzyılda Osmanlı devletinde Kûfi yazı, başta matbaa olmak üzere halıcılık, ambalaj, paket sanayi ve tüketim ürünleri gibi birçok alanda kullanılmıştır. Halı, diploma, pul, kâğıt para, kitap mührü, firma logoları, fotoğraf kapakları, banka senetleri, tütün kutuları, eğitim kurumu belgeleri ve çeşitli kurumların evrakları Kûfi yazı kullanımına dair karşılaştığımız alanlardan bir kaçıdır. Bu araştırmanın sonucunda, Osmanlı imlasının geçerli olduğu matbuat tarihinde Kûfi yazının hangi alanlarda ve hangi amaçlarla kullanıldığı sorusuna cevap bulunmuştur. Kûfi yazı Osmanlı imlasının geçerli olduğu devrede basın ve yayıncılık alanında birçok kitap, gazete, mecmua ve takvimin kapağında başlık yazısı olarak kullanılmıştır. Tüketim ürünlerinde ise, birçok tütün kutusu, tütün kağıdı, fotoğraf kartı, posta kartı, reklam afişleri, amblem, logo ve armalarda kullanılmıştır. Kûfi yazı, Osmanlı imlasının geçerli olduğu devrede birçok resmi evraklarda da kullanılmıştır. Bu ürünlerin başlıcaları Türkiye Cumhuriyeti pasoları, tapu kağıtları, kağıt para, pul, antetli kağıt ve eğitim için düzenlenen evraklardır.