Tarımsal Destekleme Politikalarının Verimlilik ve Rekabet Gücü Üzerindeki Etkisinin İncelenmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, İktisat Fakültesi, İktisat Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Özgür Araç
Danışman: Jale Çokgezen
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Sanayinin gelişmesiyle geri planda kalan tarım sektöründe, 1929 yılında yaşanan ekonomik krizin talebini düşürmesi sonucu üretici gelirlerinde yaşanan azalmaların gıda arzını sıkıntıya sokması, gıda arzını güvence altına alma sorununu ortaya çıkarmıştır. Yaşanılan bu durum, tarımda koruyucu politikaların ortaya çıkmasına neden olmuş ve ülkeler tarıma destek vermeye başlamıştır. Tarım sektörünün korunması ve yüksek desteklerin verilmesi, akabinde gelişen tarım teknolojilerinin verimlilik artırıcı etkisiyle, desteklenen ürünlerde arz fazlası sorunu yaşanmaya başlanmıştır. 1980'li yıllarda, ülkelerin arz fazlası yaşanan ürünlerin üretimini kontrol altına alma ve ihraç etme politikaları döneme hâkim olmuş ve gelişmiş ülkeler arasında sübvansiyon savaşları başlatmıştır. Tarımsal desteklerin kamu bütçesi üzerinde yarattığı baskının azaltılması ve arz fazlasının önüne geçmesi amacıyla 1986 yılında 123 ülkenin katılımıyla Uruguay'da GATT toplantısı düzenlenmiştir. Tarımın neoliberal sisteme eklenmesinin tartışıldığı toplantı nihayetinde 1994 yılında Tarım Anlaşması üzerine ortaklaşa bir karar verilmiştir. Desteklerin ve gümrük tariflerinin ülkelerin gelişim seviyelerine göre azaltılmasına ve ihracat sübvansiyonların kaldırılmasına karar verilen tarım anlaşmasıyla tarımda serbest piyasa mekanizması işlemeye başlamıştır. Çalışmada bu noktadan hareketle, yapısı değişen desteklerin verimlilik ve rekabet gücü üzerindeki etkisi incelenmiştir. Türkiye, Meksika, AB, ABD, Güney Afrika, Avustralya, Rusya'da uygulanan destekleme politikalarının verimlilik ve rekabet gücü üzerindeki etkinliğini ölçmeyi amaçlayan çalışmada buğday, mısır, mercimek, ayçiçeği, elma, kayısı, domatesi patates ürünleri incelenmiştir. 1992-2020 yılları arasında uygulanan OECD destek tanımında yer alan Üretici Destek Tahmini (PSE), Genel Hizmetler Destek Tahmini (GHDT), Tek Ürün Transfer Desteği (SCT) ve Nominal Koruma Katsayısı (NPC) desteklerinin verimliliği ve rekabet gücünü (AKÜ Endeksi) etkileyip etkilemediği eşbütünleşme panel veri analizi kapmasında test edilmiştir. Yapılan ekonometrik analiz sonucu, incelenen 8 ürünün verimliliğinin ve rekabet gücünün Üretici Destek Tahmini (PSE) ile pozitif anlamlı ilişkisi olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Genel Hizmet Destek Tahmini (GHDT)'nin incelenen ürünlerin verimliliği ile pozitif anlamlı ilişkisi bulunurken, gelişmekte olan ülkelerin rekabet gücünde bu ilişki bazı ürünlerde (mısır ve buğday) anlamsız bulunmuştur. Aynı şekilde Tek Ürün Transfer Desteği (SCT) desteği uygulayan Türkiye ve Meksika'nın buğday AKÜ-SCT ilişkisi anlamsız bulunmuş, diğer ülkelerin verimlilik-AKÜ-destek ilişkisi pozitif anlamlı bulunmuştur. NPC desteği veren ülkelerin verimlilik-AKÜ-destek ilişkisi pozitif anlamlı bulunmuştur. Genel olarak gelişmekte olan ülkelerde uygulanan bu destek, üreticilerin rekabet gücüne olumlu katkı yapmaktadır. Çalışmada, desteklerin verimlilik üzerinde pozitif bir etkiye sahip olduğu, destek-AKÜ ilişkisinin her ülkede pozitif olmadığı ve gelişmekte olan ülkelerin daha düşük katsayıya sahip olduğu yapılan panel veri analizleri sonucunda gözlemlenmiştir. Gelişmiş ülkelerin tarımsal desteklere büyük bütçeler ayırması nedeniyle bu ülkelerin verimlilik-AKÜ-destek ilişkisinde pozitif anlamlı ve yüksek katsayı oranına sahip olduğunu gösteren sonuçlar bulunmuştur. Sonuç olarak incelenen 8 üründen 6 ürüne SCT ve NPC desteğinde bulunan Türkiye'nin rekabet gücünde istediği başarıyı elde edemediği görülmüştür. Herhangi ek bir destek vermediği kayısı ve mercimekte rekabet gücünün bulunduğu ancak artan üretici maliyetleri nedeniyle Türkiye'nin mercimek dünya ihracatındaki payının yıllar içinde azaldığı gözlenmiştir. Yapılan bu analizler sonucunda Türkiye'de uygulanan desteklerin istenilen etkiye ulaşmada başarılı olamadığı görülmektedir.