Türk süsleme sanatlarında rûmîli sarmal kompozisyonlar

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Sanatı Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: RECEP CENGİZ

Danışman: Abdülhamit Tüfekçioğlu

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Süsleme sanatlarımızda kompozisyon oluşturmak için kullanılan çok sayıda stilize ve yarı stilize motif vardır. Bunlardan biri de kendi içerisinde ve diğer motiflerle birlikte farklı sistemlerle çok çeşitli kompozisyon yapma imkânı sağlayan rûmî motifidir. Bu çalışmanın amacı, yoğun olarak 15. ve 16. yüzyıl Türk süsleme sanatlarında rûmîli kompozisyonlar içerisinde kurgusal açıdan belirgin bir farklılığı olan sarmal sisteme sahip kompozisyonların incelenmesidir. Çalışmada genel itibariyle rozet ya da madalyon diye tanımlanan formlar içerisinde rûmîlerden ya da rûmî ve hatâyîlerden oluşan döngüsel bir yapıya sahip bazen başlangıcı ve bitişi olmayan sarmal kompozisyonlar ele alınmaktadır. Bu sarmal sisteme sahip kompozisyonların ilk ne zaman ve nerede görüldüğü, en sık hangi dönemde ve hangi yüzyıllarda rastlandığı, mimari ve kitabi süslemenin hangi alanlarında kullanıldığı, kullanıldığı malzemeye göre nasıl farklılıklar gösterdiği, sayısal eksen bazında hangilerinin daha çok tercih edildiği, sanatkâr imzaları ve anlam boyutunun derinliği, günlük hayatta ne gibi kullanım alanları bulduğu ve ne zaman daha az kullanılmaya başladığı araştırılmış, coğrafi dağılımı ve payitahtla olan ilişkisi değerlendirilmiştir. Sarmal sisteme sahip rûmîli kompozisyonların 15. ve 16. yüzyıl boyunca çiniden mezar taşına, aynadan hamam tasına, tezhipten madenî kapı rozetlerine, minberden cilde kadar hayatın her alanında yoğun olarak kullanıldığı anlaşılmıştır. Özellikle II. Bayezid dönemi mimarisinde ve 15. yüzyıl sonu 16. yüzyıl başı mavi beyaz İznik evanilerinde çok yoğun ve çeşit bakımından zengin kullanımı tespit edilmiştir.