Ayvalıtohma Çayı havzası aşağı çığırının jeomorfolojisi

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Coğrafya Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2020

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: COŞKUN KAYA

Danışman: Atilla Karataş

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Ayvalıtohma Çayı Havzası, Fırat Nehri'nin batı kollarından olan Tohma Çayı'nın bir alt havzasıdır. Darende- Hekimhan (Malatya) Gürün, Kangal (Sivas) arasında kalan çalışma alanı, Doğu Torosların sıradağları ile çevrelenmiştir. Genel olarak bölge Uzunyayla Platosu ile Malatya Havzası arasında kalan ve akarsularla derin bir şekilde yarılmış platolardan oluşmaktadır. Havza'nın batısındaki Köroğlu, doğusundaki Akbabaçalı, güneyindeki Cuma Dağı gibi dağ sıraları ise bu platolar üzerinde yumuşak sırtlar halinde yükselmektedir. Çalışma alanında platolara gömülen Ayvalıtohma Çayı derin ve sarp boğazlar açarak; Uzunyayla, Ayvalı-Kuluncak, Darende-Balaban depresyonlarını birbirine bağlamaktadır. Gürün, Darende, Kuluncak dolaylarında tipik olarak görülen ve karstik temele gömülen bu boğazlar, Ayvalı ve Balaban Ovası'nın oluşumunda önemli bir rol oynamışlardır. Çalışma alanının merkezini oluşturan Ayvalı-Kuluncak Depresyonu Oligosen devrinde gelişmiş dağarası havza özelliği taşımaktadır. Bu dönemde depolanmış ve aşınmaya karşı dayanıklı olmayan çakıltaşı, kumtaşı, çamurtaşı gibi çökeller üzerinde, elverişli iklim, topografya, bitki ve toprak örtüsü şartlarının oluşmasıyla, bu alanlar havzada en fazla erozyona uğrayan alanlar olarak ortaya çıkmıştır. Çalışma alanındaki dağlık alanlar, Alp orojenezin Austrik fazı ile kıvrılmış ve deniz seviyesi üstüne yükselmişlerdir. Bu dönemden sonra Üst Kretase'de transgresyon olmasıyla şelf ortam koşulları gelişmiş ve Laramiyen fazı ile dağlar tekrar yükselerek bir daha deniz istilasına uğramamıştır. Miyosen'e kadar aşınarak peneplen haline gelen dağlık sahalar, Orta Miyosen'den itibaren yeni tektonik hareketlere bağlı olarak bölgede faylanmalar gerçekleşmiş ve saha toptan yükselerek tekrardan dağlık alanları oluşturmuştur. Bu dağlık alanlar ile birlikte yükselen Miyosen aşınım satıhları, Kuvaterner başlarında bölgeye yerleşen Ayvalıtohma Çayı tarafından yarılarak bölgedeki platoları oluşturmuştur. Ayrıca Miyosen'deki faylanmalara bağlı olarak Leylek Dağı, Karadağ gibi volkanik dağlar meydana gelmiştir ki bölgenin karstik karakterini yer yer kesintiye uğratmıştır.