Eğitim politikası süreçlerinde eğitim yöneticilerinin rollerinin incelenmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2017
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MİTHAT KORUMAZ
Danışman: AYŞEN BAKİOĞLU
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Toplumsal örgütlenmelere işlev kazandıran bir üst örgütlenme biçimi olarak devletin, eğitimle ilgili olarak kapsayıcı bir şekilde problemlerin çözümü, talep ve ihtiyaçların karşılanması için toplumun önceden belirlediği amaç ve hedeflerle tutarlı, tüm unsurları kapsayacak planlı, uzun vadeli ve sürekli eylemlerini, niyetini ve eylemsizliğini kapsayan bir karar alma süreci olarak eğitim politikası karmaşık ve çok boyutlu bir yapıyı ifade etmektedir. Bu karmaşık yapı içerisinde eğitim yöneticileri bürokratlar, baskı grupları ve çıkar gruplarının üyeleri, politika tasarlayıcı, uygulayıcı ve değerlendirici, biçimsel olmayan örgütlü yapıların üyeleri ve eğitim politikası sürecinde gerekli deneyime sahip uzmanlar olarak çok sayıda birbirinden farklı rolü oynamaktadırlar. Ancak eğitim yöneticilerinin eğitim politikası süreçlerine ne düzeyde dâhil oldukları, hangi bireysel ve örgütsel değişkenlerin bu dâhil olma düzeyini farklılaştırdığı, eğitim politikası sürecinde ne türden politika ağları oluşturdukları, bu ağlar arasındaki ilişkilerin biçimi, eğitim yöneticilerinin eğitim politikasına dâhil olma gerekçeleri ve eğitim politikası süreçlerine dâhil olurken kullandıkları stratejiler gibi eğitim yöneticilerinin eğitim politikası sürecindeki rollerini belirleyen etmenler açıklığa kavuşturulmuş değildir. Bu çalışmada eğitim yöneticilerinin, eğitim politikalarının her aşamasında en etkili aktörlerden biri olduğu varsayımından yola çıkılarak, Türkiye'de eğitim politikası süreçlerinde eğitim yöneticilerinin yaptığı etkinin biçimi, düzeyi ve bu süreçte oluşan politika alt sistemlerini analiz ederek, eğitim yöneticilerinin politika süreçlerindeki rollerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu kapsamda yapılan incelemeler sonucunda son on dört yılda on beş kez değişikliğe uğrayan okul yöneticisi seçme politikası süreci özelleştirilmiş bir alan olarak ele alınmıştır. Eğitim yöneticilerinin, eğitim politikası süreçlerine etki etme biçimlerinin, düzeylerinin, oluşturdukları politik alt sistemlerin, politik alt sistemler arasındaki ilişkilerin yönü, anlamlılığı ve düzeyinin ve eğitim yöneticilerinin okul yöneticisi seçme politikası süreçlerindeki rollerinin belirlenmesi amacıyla gerçekleştirilen bu araştırmada, araştırma konusunu anlama ve doğrulamada hem geniş bir alan hem de derinlemesine bir kavrayış geliştirebilmek için nitel ve nicel veri toplama, analiz etme ve yorumlama yaklaşımlarının bir arada kullanıldığı karma araştırma yönteminin (mixed methods research) desenlerinden biri olan yakınsayan paralel desen (the convergent parallel design) tercih edilmiştir. Araştırmanın nicel yaklaşım boyutu ilişkisel desene, nitel yaklaşım boyutu olgubilim desenine uygun olarak tasarlanmıştır. Araştırmanın nicel boyutunda oranlı tabakalı örnekleme yöntemi ile belirlenen 518 eğitim yöneticisi yer alırken nitel boyutunda maksimum çeşitlilik örnekleme yöntemi ile belirlenmiş 26 eğitim yöneticisi yer almaktadır. Araştırmanın nicel boyutunun verileri, araştırmacı tarafından geliştirilen politika aktörlerini tanıma, eyleme geçme, politika ağları, gayri resmi politika ağlarına katılma, politik etki, yerel düzeyde etki oluşturma ve yaygınlaştırma olmak üzere yedi alt boyuttan ve 37 maddeden oluşan ve güvenirlik katsayısı .768 olarak hesaplanan "Eğitim Politikasına Dâhil Olma Ölçeği" ve ayrıca "Sosyal Ağ Envanteri" ile toplanmıştır. Araştırmanın nitel boyutunun verileri ise yüz yüze görüşmeler yoluyla toplanmıştır. Araştırmanın nicel verileri parametrik testler ile analiz edilirken nitel verileri içerik analizi yöntemi ile analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda eğitim yöneticilerinin, politika aktörlerini tanıma, eyleme geçme, politika ağları, politik etki ve yaygınlaştırma alt boyutlarında eğitim politikası süreçlerine yüksek düzeyde dâhil oldukları görülmüştür. Eğitim yöneticilerinin, gayri resmi politika ağlarına katılma ve yerel düzeyde etki oluşturma alt boyutlarında ise okul yöneticisi seçme politikası süreçlerine orta düzeyde dâhil oldukları sonucuna ulaşılmıştır. Eğitim yöneticilerinin politika probleminin tanımlanması sürecinde oluşturdukları politika ağlarının merkezinde siyasi partiler, kanun yapıcılar, sendikalar, düşünce kuruluşları ve vakıfların olduğunu ortaya koymaktadır. Eğitim yöneticilerinin eğitim politikası olgusuna ilişkin tanımlamalarını politika sürecinde yaşanan belirsizliğin bir "bilinmezlik" ve "denge arayışı", değişimin bir "tutarsızlık" ve "yenileşme", hedef belirlenmesinin bir "hedef koyma" ve "vizyon" belirleme ve son olarak toplumun sahip olduğu "ideolojik yapının" yansımaları olarak gruplandırdıkları görülmüştür. Eğitim politikasının politik özelliklerini ise işbirliği ve tekillik olarak kategorilere ayrılan ve oluşan politika ağında yönetsel güç ile aktörlerin yaptıkları seçimleri ve bu parameterler arasındaki ilişkiyi ifade eden "güç ve seçim", paylaşılan değerlerin üretimini ifade eden ve bu değer üretimi sürecinin yukarıdan aşağıya ve aşağıdan yukarıya şeklinde kategorilere ayrılan "paylaşılan değer üretimi", toplumsal taleplerin karşılanması ve devletin oynadığı rolü ön plana çıkaran kategorilerden oluşan "meşrulaştırma" ve bürokratik güç ve dinamizim ile ortaya çıkan ve bürokrasinin işlevini ifade eden "fonsiyonel bürokrasi" olarak ifade ettikleri sonucuna ulaşılmıştır. Okul yöneticisi seçme politikasının toplumun gündemine taşınmasında oluşan politika ağının merkezinde sendikalar, siyasi partiler, düşünce kuruluşları ve politika yapıcılar bulunmaktadır. Okul yöneticisi seçimine ilişkin politika sürecinin formülleştirilmesi aşamasında ise oluşan politika ağının merkezinde bürokratlar, sendikalar ve siyasi partiler ve kanun yapıcılar bulunmaktadır. Okul yöneticisi seçimine ilişkin politika sürecinin yasalaştırılması aşamasında oluşan politika ağının merkezinde kanun yapıcılar, bürokratlar ve siyasi partiler olduğu görülmüştür. Diğer yandan eğitim yöneticilerinin okul yöneticisi seçme politikası sürecine dâhil olan aktörler ve bu aktörlerin bu süreçte oluşan öznel kimliklerine yönelik bakış açıları etki ajanları olarak kavramsallaştırılmıştır. Etki ajanları kavramı, eğitim politikası süreçlerinde rol oynayan tüm bireyleri ya da bu bireylerin bir araya gelerek oluşturdukları bir grubu ifade ettiği gibi aynı zamanda devlete ait teşkilatlanmayı, kurumları, bürokrasiyi ve özel kuruluşları, biçimsel ya da biçimsel olmayan sivil toplum kuruluşlarını, düşünce kuruluşlarını, vakıfları, dernekleri ve her türden örgütlü veya örgütsüz yapıları ifade etmektedir. Bununla ilişkili olarak araştırma kapsamında eğitim yöneticilerinin görev türü, eğitim durumu, atanma şekli, eğitim yönetimi alanında eğitim alma durumu ve okul yöneticisi seçim komisyonunda görev almış olma durumlarına göre eğitim politikası süreçlerine dâhil olma düzeylerinin farklılaştığı sonucuna ulaşılmıştır. Eğitim yöneticileri ile yapılan yüz yüze görüşmeler sonucuna elde edilen sonuçlardan hareketle eğitim yöneticilerinin okul yöneticisi seçme politikasına dâhil olma gerekçeleri "mesleki idealizm" olarak kavramsallaştırılarak incelenmiştir. Araştırmanın sonuçlarına göre eğitim yöneticilerinin okul yöneticisi seçme politikası süreçlerine dâhil olurken kullandıkları stratejiler "etki stratejileri" teması altında incelenmiştir. Etki stratejileri teması, "aktif etki", "pasif etki" ve "pro-aktif etki" olmak üzere üç alt temadan oluşmaktadır. Okul yöneticisi seçme politikasının uygulanması aşamasında oluşan politika ağının merkezinde sendikalar, vakıflar, bürokratlar ve eğitim yöneticileri bulunmaktadır. Okul yöneticisi seçme politikasının değerlendirilmesi aşamasında sendikalar, düşünce kuruluşları ve bürokratlar yer almaktadır. Araştırmanın bu ulaşılan sonuçları doğrultusunda yapılan tartışma ve yorumlamalar neticesinde hem politika yapıcılar ve uygulayıcılar hem de diğer araştırmacılara sonraki araştırmaları için önerilerde bulunulmuştur.