Stres, obsesyon ve sosyal kaygılar taşıyan insanların kompulsif satın alma davranışlarının incelenmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İşletme Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: YUSUF OZAN YILDIRIM
Danışman: Serdar Pirtini
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Yaklaşık bir asır önce psikiyatri açısından rahatsızlık olarak nitelendirilen alışveriş hastalığı, günümüzde genel popülasyonda gözlemlenebilen kompulsif satın alma davranışı şeklinde tanımlanmaktadır. Konuyla ilgili boylamsal araştırmalar kompulsif satın alma davranışının gün geçtikçe arttığını belirtmektedir. Bu açıdan konuyu farklı bilim dalları farklı perspektiflerden incelemektedir. Psikiyatri perspektifinde obsesif-kompulsif bozukluğa bağlı spektrumun uç noktaları incelenirken, psikolojide ise davranışın başka rahatsızlıklar ile ortaya çıkma durumları incelenmektedir. Öte yandan pazarlama perspektifinden bakıldığında kompulsif satın alma davranışı genel olarak durumsal faktörlere bağlı ve her bireyde gözlemlenebilecek tekrarlı, aşırı ve gereksiz satın alma durumlarını incelemektedir. Kompulsif satın alma davranışını tetiklemesi beklenen stres, obsesyon ve sosyal kaygılar gibi değişkenlere maruz kalan bireylerdeki durumlar pazarlama bilimi açısından incelenmektedir. Çalışma kapsamında belirtilen değişkenlere ek olarak davranışın doğasını açıklayabilmek için çeşitli araştırma modelleri geliştirilmiştir. Geliştirilen modeller kompulsif satın alma davranışına etki eden ve davranışın etkilediği faktörleri incelerken, aynı zamanda davranışın tekrarlı doğasını açıklayabilmek için etki ve tepkinin aynı anda incelendiği döngüsel bir sentez sunmaktadır. Gerçekleştirilen çalışmada kompulsif satın alma davranışına yönelik teorik bilgiler ile geliştirilen modellerin test edilmesi için uygulama bölümü sunulmaktadır. Örneklemin homojenliğinin sağlanması ve değişkenlere maruz kalma ihtimalinin yüksek olması ihtimaliyle İstanbul ilindeki tüketiciler seçilmiştir. Araştırma sorusu kapsamında incelenen değişkenlerden sırasıyla davranış üzerinde en güçlü etkiyi stres, sosyal anksiyete ve obsesyonun oluşturduğu gözlemlenmiştir. Kompulsif satın alma davranışının tekrarlı doğası incelendiğinde en güçlü etkinin satın alma sonrası duygu durumlarına bağlı gerçekleştiği görülmektedir. Kompulsif satın alma davranışının tüketici davranışları perspektifinden incelenmesi, döngülerin nicel olarak test edilmesi ve literatür ile ayrışma noktaları araştırmanın orjinalliğini ortaya koymaktadır.