Yukarı Yeşilırmak Havzası'nın hidroklimatolojisi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Coğrafya Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: EMRE DUMAN
Danışman: Atilla Karataş
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışmada inceleme sahası olarak belirlenen Yukarı Yeşilırmak Havzası Türkiye'nin önemli akarsularından birisi olan Yeşilırmak'ın alt havzasıdır. Yeşilırmak ve Çekerek Çayı'nın birleşim noktasının su toplama sahasından Çekerek Havzası haricinde kalan kesim araştırma sahasıdır. Araştırma sahasının konumu Türkiye'nin kuzeyinde, Karadeniz Bölgesi'nin Orta Karadeniz Bölümü'nün iç kesiminde, Köse Dağları ve Sakarat Dağı güneyinde, Deveci Dağları'nın kuzeyinde yer almakta ve kabaca doğu-batı istikametinde uzanmaktadır. Araştırma sahası Tokat, Sivas ve Amasya il sınırları dâhilinde yer almaktadır. Çalışmanın temel amacı araştırma sahasının hidroklimatolojik özelliklerini tespit etmektir. Bu maksatla öncelikle havanın genel coğrafi özellikleri ortaya konulmuştur. Daha sonra da klimatolojik ve hidrografik analizler yapılmıştır. Hidroklimatoloji bilimi daha önceden yapılan çalışmalara göre en kısa tanımla iklimin hidrografya üzerindeki etkisini ifade etmektedir. Yapılan çalışmalarda genel itibariyle iklim elemanları ile akarsu akımları arasındaki bağlantı incelenmiştir. Bununla birlikte iklim dışında hidrografik özellikleri etkileyen litoloji, toprak özellikleri, eğim özellikleri gibi yapısal unsurlar ve beşeri unsurlar olan diğer coğrafi özellikler de bu çalışmada ortaya konulmuş ve değerlendirilmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde Yukarı Yeşilırmak Havzası'nın genel coğrafi özellikleri ele alınmıştır. Bu maksatla havzanın konumu, genel jeolojik yapısı, jeomorfolojisi, toprak özellikleri, bitki örtüsü özellikleri, nüfus özellikleri, yerleşme özellikleri ve ekonomik coğrafya özellikleri ortaya konulmuştur. İkinci bölümde ise havzanın topografik analizleri yapılmış ve 25'den fazla parametre değerleri tespit edilmiştir. Bu analizler neticesinde havza özelliklerinin tektonik hareketlerden etkilendiği görülmektedir. Yine girintili çıkıntılı bir yapıya sahip olması durumu da havzada flüvyal süreçlerin etkili olduğuna işaret etmektedir. Yine topografik analizler neticesinde havza hipsometrik eğrisi aşağı kesimleri düz, orta kesimleri iç bükey, yüksek kesimleri ise dış bükey olarak şekillenmiştir. Buna göre aşağı kesimlerde biriktirme faaliyetleri etkin, orta kesimlerde ii aşındırma faaliyetleri ileri safhada ve yüksek kesimlerde henüz aşındırma faaliyetleri erken safhadadır. Çalışmanın üçüncü bölümünde ise klimatolojik analizler yapılmıştır. Bu başlık altında havzanın iklim özellikleri, iklim indis değerleri, kuraklık analizleri ve iklim trendleri ortaya konulmuştur. Araştırma sahasında yer alan meteoroloji istasyonlarının verileri indirgeme yöntemi ile havza geneline yayılmıştır. Havzada yağış miktarı ilkbahar aylarında azami, yaz aylarında ise asgari düzeydedir. İklim indisleri değerlerine göre havza iklimi yarı kurak olarak tasnif edilmektedir. Yapılan kuraklık analizleri havzada belli dönemlerde kuraklık değerlerinin artığına işaret etmektedir. Meteoroloji verilerine göre sıcaklık değerlerinde artış eğilimi, yağış değerlerinde ise azalma eğilimi mevcuttur. Dördüncü bölüm hidrografik analizleri oluşturmaktadır. Bu başlık altında havzanın hidrografik özellikleri, su bilançosu ve taşkın durumu işlenmiştir. Havzanın su bilançosunu ortaya koymak maksadı ile çeşitli yöntemler uygulanmıştır. Araştırma sahasının yegâne su kaynağı meteorik sulardır. Yapılan hesaplamalar neticesinde havza yıllık meteorik su potansiyeli 4.556.783.000 m3'tür. Bu değer Türkiye geneli uzun dönem yıllık ortalama toplam yağış miktarının %1'ine tekabül etmektedir (Yaklaşık Değer: 450 milyar m³) (Hidrometeoroloji Şube Müdürlüğü, 2022). Bu değerin büyük bir miktarı evapotranspirasyon vasıtası ile tekrar atmosfere dönmektedir. Akış/akım yöntemleri ile yapılan hesaplamalar AGİ değerleri ile karşılaştırıldığında gerçeğe en yakın değeri Karataş (2018) yöntemi vermiştir. Çalışmanın son bölümü olan hidroklimatoloji başlığı altında ise önceki bölümlerden elde edilen sonuçlara göre havzanın hidroklimatolojik özellikleri ortaya konulmuştur. Klimatolojik analizler havza su girdisinin azalacağına işaret etmektedir. Bu durum havza akış/akım değerleri üzerinde negatif etki oluşturacaktır. Yine havzadaki beşeri faaliyetler de suya olan ihtiyacın giderek artacağını işaret etmektedir. Havzanın hidroklimatolojik durumunun incelenerek geleceğe yönelik planlamalar yapılması elzemdir. Anahtar Kelimeler: Hidroklimatoloji, Yeşilırmak, İklim, Hidrografya.