16. ve 18. yüzyıllarda Konfüçyanizm'in dini mahiyeti tartışmaları

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ESRA ÇİFCİ

Danışman: İsmail Taşpınar

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Erken sömürgecilik döneminde Hristiyan Avrupa ile Konfüçyanist Çin arasındaki karşılaşma, modern Batı düşüncesi üzerinde Amerika'nın keşfinin önemine benzer bir etki yaratmıştır. 16.-18. yüzyıllarda Cizvit misyonerleri öncülüğünde gerçekleşen bu kültürlerarası karşılaşma dönemi; religion kelimesinin modern bir kategori olarak inşası ve Konfüçyanizm'in bir din olup olmadığına ilişkin hararetli tartışmalar olmak üzere iki önemli gelişmeyle sonuçlanmıştır. Her ne kadar post-kolonyal dönemde yapılan araştırmalar modern religion kavramının köklerinin aydınlanma döneminde gerçekleşen bu kültürler arası karşılaşmaya dayandığına dikkat çekse de Konfüçyanizm'in, kavramın şekillenmesindeki derin etkisi ve aydınlanma dönemindeki rolü büyük oranda ihmal edilmiştir. Bu çalışmada, 16.-18. yüzyıllar arasında Cizvit misyonerleri tarafından Avrupa'ya tanıtılan Konfüçyanizm'in dini doğasının, modern düşüncedeki kavramların inşasına etkisi incelenecektir. Daha özelde ise Konfüçyanizm'in dini mahiyeti hakkındaki tartışmaların, religion kavramının modernleşme serüvenindeki rolü araştırılacaktır. Bu iki olgu arasındaki bağlantı ise modern düşünceye doğru evrimde kritik bir faktör olan akıl ve vahiy tartışmaları üzerinden kurulacaktır. Aklı vahyin boyunduruğu altına vererek birleştiren Hristiyanlığın Augustinusçu yorumundan bir kopuşun yaşandığı aydınlanma döneminde, Konfüçyanizm'in bu iki olgunun ayrıştırılmasını tetikleyerek hem sekülerizm hem de religion kavramının yeniden formüle edilmesinde önemli bir rol oynadığı öne sürülecektir. Bu ayrışmanın sonucunda ise Konfüçyanizm'in dini mahiyetinin muğlaklaştığı iddia edilecektir. 16.-18. yüzyıllar arasındaki Konfüçyanizmle karşılaşma deneyimi üzerinden modern Batı düşüncesi ve kavramları üzerindeki Doğu etkisine ışık tutacak olan bu çalışma, aynı zamanda Konfüçyanizm'in dini doğası etrafındaki tartışmalara içkin ideolojik boyutları aydınlatacaktır.