İslâm sanatında tasavvufî düşünceden beslenen mecazî anlatımlar

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: BELKIS DOĞAN

Danışman: Aziz Doğanay

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

İslâm sanatları motif ve figür kullanımı bakımından hayli geniş bir bezeme repertuvarına sahiptir. Bu çalışmada İslâm mimarîsinde yaygın olarak kullanılan bitkisel, nesnel ve hayvan kökenli süsleme unsurlarının fikrî arka planı ve temsil ettiği anlamlar incelenmiştir. Motiflerin anlamlandırılmasında İslam medeniyetinin temel kaynakları olan Kur'an-ı Kerîm ve hadîs-i şeriflerin yanında sembolik dilin kullanımı ile manevî estetik anlayışının sanatla benzerliği sebebiyle tasavvuf literatürü esas alınmıştır. Zira tarih boyunca yaşamın bütün yönlerinin genel itibariyle inançlar tarafından biçimlendirildiği yadsınamaz bir gerçektir. Mimarî ve sanat da inanç sisteminden beslenen alanların başında gelmektedir. Nitekim Antik Yunan'dan yahut Mısır'dan günümüze intikal eden ve bugün sanat olarak adlandırdığımız öğeler, büyük oranda o dönemin dinî inancının somutlaşmş halidir. Benzer durum İslâm sanatı için de geçerli olduğundan dinî ve tasavvufî metinlerde sembolik bir ifade biçimi olan mecazî/metaforik anlatımların sanatta motif ve figür olarak tezahür ettiği düşüncesi tezin temel çıkış noktalarından biri olmuştur. Böylece motifler, metinlerden hareketle ikonografik çözümlemeye tabi tutulmuştur. Bununla birlikte eserlerde kullanılan süsleme unsurları, İslâm sanatının karakterini oluşturan özgün tasarımlardan meydana geldiği gibi İslâm öncesi medeniyetlerin izlerini de taşıyabilmektedir. Bu ise çalışmada "manevî kök birliği" şeklinde ifade ettiğimiz ortak özün/ezelî hikmetin sanat eserleri vasıtasıyla çağlar boyu devam eden sürekliliğinin göstergesidir.