XV. YÜZYIL BURSA KADI SİCİLLERİ: HUKUKÎ DEĞERİ, DEFTER TUTMA YÖNTEMLERİ VE BÜROKRATİK İŞLEYİŞ

Habib H.

Uludağ Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, cilt.27, sa.52, ss.1409-1441, 2026 (TRDizin)

Özet

Osmanlı kadı sicilleri, Osmanlı hukuk, idarî, iktisadî ve sosyal tarihinin en önemli kaynakları arasında yer almaktadır. Sicil tutma geleneğinin kökenleri Emevîler dönemine kadar götürülse de Osmanlı dışındaki İslam devletlerinden günümüze ulaşan müstakil ve düzenli sicil bulunmamaktadır. En eski Osmanlı kadı sicilleri, Bursa sicilleri koleksiyonunda yer almakta olup 860/1455-1456 tarihli Bursa sicili, günümüze ulaşan bilinen en erken tarihli sicildir. XV. yüzyıl Bursa sicilleri, İslâm dünyasında defter formunda günümüze ulaşan en erken tarihli ve müstakil sicil koleksiyonunu teşkil etmesi bakımından sicil geleneğinin teşekkül sürecini aydınlatan önemli kaynaklardır. Bu çalışma, XV. yüzyıl Bursa kadı sicillerinin tamamını bir arada tanıtmayı ve değerlendirmeyi, böylece literatüre katkı sunmayı amaçlamaktadır. Bu kapsamda her sicil baştan sona incelenmiş; tarih aralığı, kadı ve kâtipleri, varak ve kayıt sayıları ile kayıtların dil özellikleri sistematik olarak değerlendirilmiştir. Elde edilen veriler, Osmanlı bürokratik geleneğinin teşekkülü ve hukukî kayıt sisteminin kurumsallaşması çerçevesinde analiz edilmiş ve bu sicillerin hukukî önemi tartışılmıştır.

Ottoman qadi registers are among the principal sources for the legal, administrative, economic, and social history of the Ottoman Empire. Although the tradition of judicial record-keeping dates back to the Umayyad period, no independent and systematic court registers from other Islamic states have survived. The earliest extant Ottoman qadi registers are preserved in the Bursa collection, with the Bursa register dated 860/1455-1456 being the oldest known example. As the earliest surviving independent collection of court registers in codex form in the Islamic world, the fifteenth-century Bursa registers are indispensable for understanding the formation of the Ottoman judicial record-keeping tradition. This study introduces and evaluates the complete corpus of the fifteenth-century Bursa qadi registers. Each register was systematically examined with respect to its date, presiding qadi and court clerk, number of folios and entries, and linguistic characteristics. The findings are analyzed within the framework of the institutionalization of Ottoman bureaucracy and judicial record-keeping, and the legal significance of these registers is discussed.