KUTADGU BİLİG’DE MUTLULUK KAVRAMININ KAYNAKLARI

Kalkan Yaman A. F.

Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, cilt.11, sa.1, ss.156-187, 2026 (TRDizin)

Özet

İslami dönem Türk edebiyatının ilk yapıtı Kutadgu Bilig üzerinde bugüne kadar dil, edebiyat, tarih, felsefe, sosyoloji, ilahiyat, psikoloji, siyaset bilimi, kamu yönetimi, tıp gibi farklı alanlarda birçok yerli ve yabancı çalışma yapılmıştır. Kutadgu Bilig, aynı zamanda edebiyatımızın ilk siyasetnamesi ve buna bağlı olarak ilk nasihatnamesidir. Daha sonraki dönemlerde edebiyatımızda çok sayıda siyasetname ve nasihatname yazılmıştır. Ancak Kutadgu Bilig’in karşılıklı konuşmalarla örülü alegorik bir öykü biçiminde oluşturulması onu diğerlerinden ayıran özgün yönüdür. Kutadgu Bilig adını günümüz Türkçesine “Mutluluk Vermesi Gereken Bilgi” olarak aktarabiliriz. Tamamen Türkçe sözcüklerden oluşan Kutadgu Bilig adı hem döneminde hem de sonrasında yazılan tarihî metinlerimizde, bir daha hemen hemen hiçbir Türkçe yazılmış yapıtta göremediğimiz bir Türkçecilik örneğidir. Kut ve ondan türeyen kutad- sözcüklerine daha önce yazılmış Eski Türkçe metinlerde sıkça karşılaşmamıza karşın kutad- eyleminden türeyen kutadgu sözcüğüne söz konusu yapıtla birlikte ilk kez karşılaşıyoruz. Yine metnimizde, kut sözcüğünün, daha önceki dönemlerde kullanılan ‘baht, talih, Tanrı tarafından verilen devlet yönetme gücü’ anlamlarının dışında, ‘saadet/mutluluk’ anlamı ile karşılandığını da görüyoruz. Yusuf Hâs Hâcip’in yapıtında başka Türkçe köklerden yeni sözcükler türettiğini de biliyoruz. Yusuf Hâs Hâcip dilimize yeni kavramlar kazandırmakla kalmamış, birtakım felsefi konuları edebî yapıtlarımızın konusu hâline getirmiştir. Mutluluk kavramı ile birlikte ortaya atılan adalet, akıl, bilgi, erdem gibi başlıca kavramlar daha sonraki siyasetnamelerimizde de benzerini göremediğimiz felsefi bir boyutta ele alınmıştır. Çalışmamızın çıkış noktasını şairin bu tercihleri oluşturmuştur. Yusuf Hâs Hâcip’in yapıtını kurgularken ona ad olarak da verdiği mutluluk kavramını herhangi bir etki dolayısıyla yazmış ise bu etkinin nereden kaynaklanmış olabileceği sorusu araştırmamızın esasını teşkil etmektedir. Bu konuda kimi araştırmacılar 11. yüzyılda Türklerin yaşadıkları coğrafi bölge itibariyle karşılaştıkları Çin, İran, Hint kültürlerini işaret ediyorsa da kimi araştırmacılar doğrudan ya da dolaylı olarak Eski Yunan kaynaklarını göstermektedir. Biz de bu konuda başta mutluluk olmak üzere çeşitli felsefi kavramlara geliştirilen ortak bakış açılarından hareketle Eski Yunan etkilerinin olabileceğini düşünüyoruz. Çalışmamızda nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Buna bağlı olarak kuram oluşturma araştırma deseninde, doküman incelemesi veri toplama yöntemi ile veriler toplanmıştır. Topladığımız bu veriler, tümdengelimci ve tümevarımcı analiz yöntemlerinin birlikte kullanılması ile oluşturulan bir karma analiz yolu ile çözümlenmiştir.
Kutadgu Bilig, the first work of Turkish literature produced in the Islamic period, has been the subject of numerous national and international studies in such fields as linguistics, literature, history, philosophy, sociology, theology, psychology, political science, public administration, and medicine. It is also the first siyasetname in Turkish literature and, accordingly, the first nasihatname. Although many works of siyasetname and nasihatname were composed in later periods, Kutadgu Bilig is distinguished from them by its unique composition as an allegorical narrative structured through dialogues. The title Kutadgu Bilig may be rendered into modern Turkish as “the knowledge that should bring happiness.” Consisting entirely of Turkish words, this title represents a remarkable example of linguistic purism, one rarely encountered again in later historical Turkish texts. Although the word kut and the verb kutad- derived from it appear frequently in earlier Old Turkic texts, the form kutadgu, derived from the verb kutad-, appears for the first time in this work. In addition, the word kut is used in the text not only in its earlier meanings of “fortune,” “fate,” and “the divinely granted power to rule,” but also in the sense of “happiness” or “bliss.” Yusuf Khāṣ Ḥājib thus not only introduced new concepts into Turkish, but also made philosophical issues the subject of literary expression. Alongside happiness, such central concepts as justice, reason, knowledge, and virtue are treated in a philosophical dimension not observed to the same extent in later siyasetname texts. The point of departure of this study is precisely these choices made by the author. If Yusuf Khāṣ Ḥājib constructed his work under the influence of the concept of happiness, which he also adopted as its title, then the question of the source of this influence constitutes the central problem of this research. While some scholars point to the Chinese, Persian, and Indian cultures encountered by the Turks in the geographical context of the eleventh century, others refer directly or indirectly to ancient Greek sources. This study argues that Kutadgu Bilig may also have been influenced by ancient Greek philosophy, particularly in light of the shared approaches to such philosophical concepts as happiness, justice, reason, knowledge, and virtue. This study employs a qualitative research method. Within the framework of grounded theory, the data were collected through document analysis and examined through a hybrid analytical model combining deductive and inductive methods.