Mükemmeliyetçi Dindarlık Ölçeğinin Geliştirilmesi ve Geçerliği-Türkçe Versiyon (MDÖ-T)
Marife Dini Araştırmalar Dergisi, cilt.22, sa.2, ss.531-557, 2022 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: 22 Sayı: 2
- Basım Tarihi: 2022
- Doi Numarası: 10.33420/marife.1187500
- Dergi Adı: Marife Dini Araştırmalar Dergisi
- Derginin Tarandığı İndeksler: ATLA Religion Database, Directory of Open Access Journals, TR DİZİN (ULAKBİM)
- Sayfa Sayıları: ss.531-557
- Marmara Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Mutlak olanın yalnızca Tanrı olması ve dolayısıyla mükemmellik denilince akla ilk Tanrı’nın gelmesi,
inanan bireyler arasında olağan bir durumdur. Mükemmeliyetçilik ilk dönem kişilik teorisyenleri
tarafından da Tanrı ile bağdaştırılmış, zamanla dini anlamından uzaklaşmış ve dindarlıkla ilişkisi yakın
zamanlara kadar pek az dikkate alınmıştır. Özü itibariyle dini bir motif taşıyan mükemmeliyetçiliğin
genelde din bilimleri özelde ise din psikolojisi alanında hayat bulması, diğer bir ifadeyle
mükemmeliyetçi dindarlık kavramının literatüre kazandırılması, 2010 sonrası yapılan sınırlı sayıdaki
ölçüm teşebbüsleriyle mümkün olmuştur. Bu bağlamda, mükemmeliyetçi dindarlığın Türkçe literatürde
karşılık bulması amacıyla gerçekleştirdiğimiz bu çalışmada, temeli dini yaşantıyla ilgili yüksek
standartlar belirleme üzerine kurulan mükemmeliyetçi dindarlık, ibadetler konusunda düzen, disiplin,
kişinin kendisini yetersiz görmesi, başkaları hakkında sahip olunan kusursuz dini beklenti ve
genellemelerle bir bütün olarak ele alınmıştır. Çalışmamızın mükemmeliyetçi dindarlığın ölçümünün
yanında operasyonel tanımının yapılmasıyla, ilgili literatürdeki boşluğu doldurması hedeflenmiştir.
Ölçek geliştirmek için ihtiyacın belirlenmesi ve literatür taramasının ardından çok boyutlu
mükemmeliyetçilik ölçekleri gözden geçirilerek madde havuzu oluşturulmuştur. Mükemmeliyetçiliğin
çok boyutlu ölçeklerde boyutlandırılmayan disiplin, genelleme, performans kontrolü gibi birtakım
özellikleri de dindarlığa uyarlanmıştır. Önceden geliştirilen mükemmeliyetçi dindarlık ölçekleri de
incelenmiş, onlardan farklı olarak bireyin hem dini yaşantısına hem de mükemmel Tanrı algısına vurgu
yapılmaya çalışılmıştır. Maddelerin yeterliği hakkında Din Psikolojisi alanında uzman 5 kişinin
görüşüne başvurulmuş, böylelikle ölçeğin ilk formu pilot çalışma için hazırlanmıştır. Çalışmanın
araştırma grubunu, Türkiye’de yaşayan, Allah’a inanan ve en az bir ibadetini düzenli olarak yerine
getiren toplam 610 Müslüman katılımcı oluşturmaktadır. Pilot çalışmaya 192’si (%75,6) kadın, 62’si
(%24,4) erkek olmak üzere 254 kişi katılmıştır. Ana çalışmaya ise 242’si (%68) kadın, 114’ü (%32)
erkek olmak üzere 356 kişi katılmıştır. Katılımcıların eğitim durumu lisans veya lisansüstü, büyük
oranının yaş aralığı ise 18-30’dur. Ölçeğin geçerliğini belirlemek için yapı geçerliği ve ölçüt bağıntı
geçerliğine bakılmıştır. Yapı geçerliği için Açıklayıcı Faktör Analizi (n=254) ve Doğrulayıcı Faktör
Analizi (n=356), ölçüt bağıntı geçerliği için korelasyon analizi yapılmıştır. Bunun yanında madde ayırt
ediciliği için, alt %27 ve üst %27’lik grupların madde ortalama puanlarının aralarındaki farklar ilişkisiz
t-testi ile sınanmıştır. Ölçeğin güvenirliği Cronbach’s Alpha (a) ve test-tekrar test yöntemleri ile
belirlenmiştir. Açıklayıcı Faktör Analizi sonucunda ölçek, tasarlandığı gibi, Olumlu Mükemmeliyetçi
Dindarlık ve Olumsuz Mükemmeliyetçi Dindarlık olmak üzere iki faktöre ayrılmıştır. Ölçeğin olumlu
boyutuna kişinin Tanrı ve dini yaşantısı hakkında belirlediği çok yüksek standartlar, ibadetler
konusunda gösterilen düzen ve disiplin; olumsuz boyutuna yapılan ibadetleri yetersiz bulma,
eylemlerden şüphe etme ve hata yapma kaygısı gibi durumların yanında bireyin kendisi, Tanrı veya
başkaları hakkında sahip olduğu genel kabulleri içeren maddeler dahil olmuştur. Boyutların toplam
puanı, genel mükemmeliyetçi dindarlık düzeyini göstermekte olup puan yükseldikçe mükemmeliyetçi
dindarlık düzeyi artmaktadır. Ölçek, yapılacak çalışmalarda toplam puan baz alınarak genel
mükemmeliyetçi dindarlık düzeyini ölçmek için kullanılabileceği gibi, olumlu ve olumsuz şeklinde
faktörlerine ayrılarak da kullanılabilir. Olumlu Mükemmeliyetçi Dindarlığın iç tutarlılık katsayısı
0,913, Olumsuz Mükemmeliyetçi Dindarlığın 0,876, ölçeğin 22 maddelik yapısı için genel güvenirliğin
0,904 olduğu görülmüştür. 95 kişilik yeni bir araştırma grubuyla 14 gün arayla yapılan test-tekrar test
sonucunda ön test ile tekrar test düzeyleri arasında pozitif yönde anlamlı ilişki saptanmıştır (r=0.960
p<0.01). Bunun yanında katılımcıların %27 alt ve üst değerlerinin tüm maddeler için anlamlı olduğu
belirlenmiştir (p<0.01). Ölçüt bağıntı geçerliği için yapılan korelasyon analizi sonucunda
mükemmeliyetçi dindarlık ile mükemmeliyetçilik ve içsel dini motivasyon arasında pozitif yönlü anlamlı
ilişkiler saptanmıştır. Son olarak faktör yapısını doğrulamak için yapılan Doğrulayıcı Faktör Analizi
sonucunda sağlanan değerlerin kabul edilebilir (X2/df=3,306; RMSEA=0,079; GFI=0,92; AGFI=0,90;
RMR=0,068; SRMR=0,052) ve mükemmel (CFI=0,96; NNFI=0,96; NFI=0,96) uyum kriteri aralığında
olduğu görülmüştür. Tüm bu bulgular ölçeğin, mükemmeliyetçi dindarlığı ölçen geçerli ve güvenilir bir
ölçüm aracı olduğunu ortaya koymuştur.