Ahlaki Eylemin Canlılığına Dair Teorik ve Pratik Soruşturma

Odabaş S.

İbn Haldun Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2025

  • Yayın Türü: Kitap / Araştırma Kitabı
  • Basım Tarihi: 2025
  • Yayınevi: İbn Haldun Üniversitesi Yayınları
  • Basıldığı Şehir: İstanbul
  • Marmara Üniversitesi Adresli: Hayır

Özet

Günümüzde yaşanan hoşgörü, dinleme ve başkalarının duygularını anlama kapasitelerindeki azalma, bir ahlak kriziyle birlikte okunmaya uygun görünmektedir. Tez kapsamında “Bu krizin aşılması için ahlaklı eyleme dair işlerliği ve sürekliliği sağlayan nedir?” sorusuna aranan cevap, canlı bir ahlaki eylem soruşturmasına yol açmıştır. Ahlaki eylemin canlılığına dair soruşturmanın hem teorik hem de pratik bağlamda bütünsel olarak yürütüldüğü bu çalışmada, Antik Çağ’dan Aristoteles’in erdem kazanımı anlayışı, çağdaş düşünürlerden ise Nussbaum’un yapabilirlik yaklaşımı ve Çocuklar için Felsefe (P4C) Pedagojisi kurucusu Lipman’ın P4C Pedagojisi bağlamındaki teorik görüşleri pratik soruşturmayla birlikte masaya yatırılmıştır.

Bu tezin ilk amacı, ahlaki eylemin canlılığına dair soruşturmanın teorik temellerini ortaya koymaya çalışmaktır. İkinci amacı ise söz konusu teorik temeller bağlamında pratik bir ahlaki eylemin canlılığının soruşturulması için P4C pedagojisi takip edilerek felsefe atölyeleri düzenlemektir. Ahlaki eylemin canlılığı konusu, üç hipotez altında teorik ve pratik soruşturmaya tabi tutulmuştur. Birincisi, ahlaki eylemlere dair motivasyon için toplumdaki her tek kişinin biricik çevresel ve ruhsal değişkenlerinin (bize göre orta olan) yani bireysel farklılıklarının hesaba katılması gerekir. İkinci olarak; toplumsal bir iyiyi amaçlayan ahlaki eylemler için her tek kişinin duygularının, geçmişinin, geleneğinin, fizyolojik yapısının, toplumsal cinsiyetinin hesaba katılması, yurttaşın ve toplumun yapabilirliklerine dair önemli bir ölçüt olarak karşımızda durmaktadır. Üçüncü olarak ise akletme ve hissetmenin birlikteliğiyle yakalanan empati ve kabul kapasitelerindeki gelişimin toplumsal gelişime de katkısı söz konusudur.

Aristoteles’in, ahlaki eyleme dair motivasyon bağlamında, erdemli eylemlerde bulunmaktan alınan hazzı, kendisi amaç olan bir amacın peşinden yani mutluluğun peşinden gitmeyi, uçlardan, aşırılıklardan kaçınmak suretiyle erdemli eylemlerde bulunmayı ve bunun toplum tarafından övülesi olmasını ön plana çıkaran bir bakış açısı mevcuttur. Aynı şekilde Aristoteles’in, her tek kişinin bireysel farklılıklarını hesaba katması ve bireye bağlı bir orta olma halini hisle birlikte yakalanan rasyonel uyum ölçütlerine değinerek ifade etmesi, ahlaki eylemin canlılığıyla ilişkili noktalardır. Aristoteles’in ahlaki eylemin canlılığına dair görüşlerinin izinin sürüleceği bir başka husus ise doğru davranışı garanti etme hasebiyle phronêsis kapsamındaki orthos logos vurgusudur.

Çağdaş Aristoteles yorumcusu Nussbaum’un ise insani gelişmişliğe, ekonomik zenginleşme çerçevesi haricinde, yapabilirlikler yaklaşımı bağlamında bakması, bireyler için çevre, fizyoloji, cinsiyet gibi çeşitli değişkenleri hesaba katması, ahlaki eylemin canlılığı soruşturmasına hizmet etmektedir. Ayrıca Nussbaum’un değer yargılarının kökeninde bulunan duygulardan bahsetmesi, başkasının gözüyle hayata bakmaya teşvik eden vizyonu, bireylerin topluma aktif katılımı bağlamında demokratik yurttaşın özelliklerine değinmesi, ahlaki eylemin canlılığıyla birlikte okunmaya uygundur.

P4C pratiğinin kurucusu Lipman’ın ise bireyin akıl yürütme, empati yapma, diyalog kurma, duygu ve düşüncelerini ifade etme becerileriyle yakalanan ahlaki eylemlerdeki sürekliliğe yaptığı vurgu, ahlaki eylemin canlılığı bağlamında okunmaya müsaittir. Bununla birlikte, Lipman’ın bireyden başlayarak toplumsal gelişmeyi ön plana çıkaran bakış açısı, birtakım kurallar ve prensiplerden yola çıkarak ahlaki gelişmeden ziyade, bu prensipleri dile getirmeyi ve uygulamayı ön plana çıkarması, ahlaki eylemin canlılığı soruşturmasına hizmet etmektedir. Aynı şekilde, Lipman açısından ahlaki eylemlere dair motivasyon ve süreklilik konusunda bilişsel (cognitive) ve duyuşsal (affective) bağlamların birlikteliği ön plandadır.

Aristoteles, Nussbaum ve Lipman’ın teorik görüşleri ahlaki eylemin canlılığı bağlamında verildikten sonra tezin pratik soruşturma ayağında, 9-10 yaş arası, ilkokul 4. sınıf öğrencilerinden oluşan 12 çocukla P4C pedagojisi yeniden üretilmeye ve ahlaki eylemin canlılığı bağlamında yorumlanmaya çalışılmıştır. Bu anlamda, Aristoteles, Nussbaum ve Lipman’ın ahlaki eylemin canlılığı kapsamındaki teorik düşüncelerini, somut felsefi uygulama deneyimine dayandırma yolu izlenmiştir. İlave olarak, pratik soruşturma kapsamındaki felsefe atölyelerinin örnekliği bağlamında başkasının gözüyle hayata bakma, empati, tolerans, esneme paylarına dair gelişim tekrar ele alınmıştır.

 

Anahtar Kelimeler: Bireysel Farklılık, Adil Ölçü, Yapabilirlikler, Hayal Gücü, Bilişsel/Duyuşsal Kapasite