XV. YÜZYIL BURSA’SINDA AZATLI KADINLARIN İKTİSADİ ROLLERİ: GAYRİMENKUL VE KREDİ İLİŞKİLERİ

Atasağun Ş. İ., Habib H.

Cihannüma: Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, cilt.12, sa.1, ss.1-30, 2026 (TRDizin)

Özet

Osmanlı hukuk ve iktisat tarihinde hürriyetine kavuşan bir bireyin toplumsal sisteme entegrasyonu, sadece hukuki bir statü değişimi değil, mülkiyet üzerinden şekillenen bir ekonomik özneleşme sürecidir. Çalışma, 1455-1492 yılları arasındaki Bursa Şer’iyye Sicilleri üzerinden, toplumun marjinal bir kesimini oluşturan azatlı cariyelerin (atikeler) gayrimenkul piyasası ve kredi ilişkileri ile sosyoekonomik rollerini, belgelerin değerlendirilmesi yoluyla ortaya koymaktadır. Araştırmanın temel problematiği, yakın geçmişe kadar efendilerinin mülkiyetinde olan bu kadınların, hürriyet sonrası sermaye birikimi ve mülkiyet tasarrufu yoluyla nasıl bağımsız birer iktisadi aktöre dönüştükleridir. Elde edilen bulgular; azatlı kadınların mütevazı konutların yanı sıra kârhâne (imalathane) ve çiftlik gibi üretim odaklı taşınmazları yönettiklerini, mahkemede bizzat temsil kabiliyeti sergilediklerini ve Avrupa’daki coverture sistemiyle kıyaslandığında oldukça özerk bir hukuki zeminde hareket ettiklerini göstermektedir. Çalışma, literatürde genellikle ihmal edilen XV. yüzyıl özelinde, azatlı kadınların iktisadi öznelliğini kanıtlayarak bu alandaki bilgi birikimini zenginleştirmeyi hedeflemektedir.
In Ottoman legal and economic history, the integration of an individual who gained their freedom into the social system was not merely a change in legal status, but a process of economic subjectification shaped by property ownership. This study, using the Bursa Sharia Registers from 1455-1492, reveals the socio-economic roles of freed slave women (atikes), who formed a lower segment of the social hierarchy, through their real estate ownership and credit relationships, by evaluating the documents. The fundamental problem of the research is how these women, who until recently were the property of their masters, transformed into independent economic actors through capital accumulation and property management after gaining their freedom. The findings show that freed women managed production-oriented properties such as workshops and farms in addition to modest residences, demonstrated the ability to represent themselves in court, and operated on a highly autonomous legal basis compared to the coverture system in Europe. The study examines the often neglected role of freed women in the 15th century in the Ottoman legal and economic history. Specifically in the context of the 21st century, it aims to enrich the body of knowledge in this field by demonstrating the economic subjectivity of freed women.