Üniversite öğrencilerinin chatbot kullanım niyetlerini belirleyen faktörlerin yapay zekâ tabanlı analizi

ICITS 2025, Ankara, Türkiye, 18 - 22 Eylül 2025, ss.109-110, (Özet Bildiri)

Yayın Türü: Bildiri / Özet Bildiri
Basıldığı Şehir: Ankara
Basıldığı Ülke: Türkiye
Sayfa Sayıları: ss.109-110
Marmara Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

Sohbet robotları (Chatbotlar), kullanıcılarla yazılı olarak etkileşime geçebilen ve belirli görevleri yerine getirebilen yapay zekâ tabanlı dijital asistanlardır. Son yıllarda bu teknolojiler, eğitim ortamlarında da yaygın biçimde kullanılmaya başlanmış ve öğrenme süreçlerine önemli katkılar sağlamıştır. Öğrencilere rehberlik etme, öğrenme materyallerine hızlı erişim sunma, anlık geri bildirim sağlama ve bireyselleştirilmiş öğrenme deneyimleri oluşturma gibi işlevleriyle, sohbet robotları hem akademik başarıyı desteklemekte hem de öğrenme motivasyonunu artırmaktadır. Bu araçlar aynı zamanda öğrencilerin ilerlemesini takip etme ve ihtiyaçlarına göre kişiselleştirilmiş çözümler sunma potansiyeline sahiptir. Eğitim teknolojilerinin etkili kullanımında, öğrencilerin bu tür dijital sistemlere yönelik tutumları ve kullanım niyetleri belirleyici bir rol oynamaktadır. Bu bağlamda, üniversite öğrencilerinin sohbet robotlarını kullanma niyetlerini şekillendiren faktörlerin belirlenmesi, söz konusu teknolojilerin öğrenme ortamlarına daha verimli ve sürdürülebilir biçimde entegre edilmesine katkı sağlayacaktır. Bu çalışmada, üniversite öğrencilerinin sohbet robotlarını kullanma niyetlerini etkileyen faktörler, yapay zekâ temelli bir değerlendirme çerçevesinde ele alınmaktadır. Araştırmanın temel amacı, öğrencilerin eğitim ve öğretim süreçlerinde chatbot kullanımına yönelik davranışsal niyetlerini şekillendiren unsurları belirlemektir. Bu doğrultuda, deneysel araştırma desenlerinden biri olan tek grup öntest-sontest modeli benimsenmiş ve çalışma süreci nicel araştırma yöntemiyle yapılandırılmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu, kolayda örnekleme yöntemiyle seçilen toplam 41 üniversite öğrencisi oluşturmaktadır. Veri toplama aracı olarak, öğrencilerin sohbet robotlarına yönelik tutumlarını ve kullanım eğilimlerini ölçmek amacıyla geliştirilen “Chatbot Kullanımına Yönelik Davranışsal Niyetler Ölçeği” kullanılmıştır. Ölçek, 24 maddeden oluşmakta ve 7’li Likert tipi (1 = Kesinlikle Katılmıyorum, 7 = Kesinlikle Katılıyorum) derecelendirme yapısına sahiptir. Ölçeğin iç tutarlılığı yüksek bulunmuş, Cronbach Alpha güvenirlik katsayısı α = .91 olarak hesaplanmıştır. Araştırma sürecinde öğrencilere ilk olarak ölçek uygulanarak öntest verileri toplanmıştır. Bunu takiben, yedi haftalık bir süreç boyunca, öğrencilerin ders kapsamında verilen ödevlerde chatbot teknolojilerini aktif olarak kullanmaları sağlanmıştır. Sürecin sonunda aynı ölçek yeniden uygulanarak sontest verileri elde edilmiştir. Elde edilen öntest ve sontest verileri temel alınarak, yapay zekâ tabanlı bir analiz süreci yürütülmüş ve bu doğrultuda modellemeye uygun yapılandırılmış bir veri seti oluşturulmuştur. Ölçekteki her maddeye ait öntest ve sontest puanları arasındaki farklar ayrı ayrı hesaplanarak, her biri bir bağımsız değişkeni temsil eden toplam 24 fark değeri elde edilmiştir. Bu fark değerleri, her öğrencinin her bir soruya ilişkin davranışsal niyet değişimini yansıtmaktadır. Ayrıca, bu 24 maddeye ait farkların aritmetik ortalaması alınarak bireysel bazda tek bir ortalama skor elde edilmiş ve bu değer bağımlı değişken olarak tanımlanmıştır. Böylece, 24 bağımsız ve 1 bağımlı değişkenden oluşan, Random Forest Regressor algoritmasına uygun bir veri seti yapılandırılmıştır. Veri analizi sürecinde makine öğrenmesi temelli bir modelleme yaklaşımı benimsenerek daha derinlemesine bir değerlendirme gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda, Random Forest Regressor algoritması uygulanarak öğrencilerin davranışsal niyetlerindeki değişimi en çok etkileyen faktörler belirlenmiştir. Model çıktıları doğrultusunda, her bir soruya ait önem düzeyleri hesaplanmış ve chatbot kullanım niyetine en fazla etki eden değişkenler sıralanarak yorumlanmıştır. Elde edilen bulgular, üniversite öğrencilerinin sohbet robotlarını kullanma niyetlerini en çok etkileyen faktörlerin “kaygı” ve “performans beklentisi” alt boyutlarında yoğunlaştığını göstermektedir. Random Forest Regressor analizine göre, özellikle “Chatbot kullanırken endişe hissediyorum” ve “Chatbotlar öğrenmemde zaman kazandırıyor” gibi maddeler en yüksek önem düzeyine sahip olup, öğrencilerin davranışsal niyetlerini şekillendirmede kaygının azalması ve algılanan faydanın belirleyici olduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca, kullanım kolaylığıyla ilgili maddeler de etkili bulunurken; sosyal etki, teknik destek ve altyapı yeterliliği gibi çevresel faktörlerin nispeten daha düşük etkide kaldığı gözlemlenmiştir. Bu sonuçlar, öğrencilerin sohbet robotlarını benimsemelerinde bireysel deneyim ve duygularının çevresel etkenlerden daha ön planda olduğunu göstermekte ve eğitim ortamlarına chatbot teknolojilerinin etkili biçimde entegre edilmesi için kaygıyı azaltıcı, fayda odaklı ve kullanıcı dostu tasarımlara öncelik verilmesi gerektiğine işaret etmektedir. Böylece, sohbet robotlarının eğitim süreçlerinde benimsenmesini teşvik eden unsurlar somut ve net biçimde ortaya konmuştur. Bu çalışmanın sonucu doğrultusunda şu önerilerde bulunulmuştur: (1) Chatbotların sağlayabileceği somut faydalar (zaman kazandırma, hızlı geri bildirim verme, bilgiye erişimi kolaylaştırma) eğitim sürecinde öğrencilere açıkça gösterilmeli ve bu yönleri vurgulanmalıdır. (2) Chatbot kullanımı ders süreçlerine entegre edilirken, öğrencilere önceden kısa bir tanıtım ve kullanım eğitimi verilmesi, ilk kullanımda yaşanabilecek kaygıyı azaltarak benimsemeyi kolaylaştıracaktır. (3) Kişiselleştirilmiş geri bildirim ve öğrenme takibi gibi özellikler öne çıkarılarak, öğrencilerin bireysel öğrenme deneyimleri desteklenmeli ve chatbotun katkısı daha görünür hale getirilmelidir.