Endüstri 4.0 Çağında Çeviri Eğitimini Güncellemek: Bağlantısal Bütünsellik Yaklaşımı ve Yapay Zekâya Dayalı Çeviri Ekosistemi

---

Oğuz D.

Sosyal ve Beşerî Bilimlerde Araştırma, Yöntemve Analiz 2025 - IV, GÖLEN ZAFER,TEMİZER ABİDİN, Editör, Livre de Lyon Publishing House, Lyon, ss.227-250, 2025

• Yayın Türü: Kitapta Bölüm / Mesleki Kitap
• Basım Tarihi: 2025
• Yayınevi: Livre de Lyon Publishing House
• Basıldığı Şehir: Lyon
• Sayfa Sayıları: ss.227-250
• Editörler: GÖLEN ZAFER,TEMİZER ABİDİN, Editör
• Marmara Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

Bağlantısal bütünsellik, bilimsel bir paradigma olarak bir sistemde bireysel bileşenlerin yanı sıra bu bileşenler arasındaki bağlantıları ve etkileşimleri önceler. Bu yaklaşım, sistemin dinamiğini ve bütünlüğünü anlamaya çalışır, sistemi oluşturan parçaların birbiriyle nasıl etkileştiğini ve bir bütün olarak nasıl çalıştığını görmeye çalışır. Bütüncül bakış açısına göre bütün, onu oluşturan parçaların toplamından fazladır ve bileşenler arasındaki ilişkiler ve bağlantılar, sistemin genel işleyişini etkiler. Sistemin çalışması adına sistem dinamiğinde bir enformasyon vardır ve sistemin işleyiş sürecinde bu enformasyon işlenir. Enformasyon işleyen sistemler öz-örgütlenme ve öz-yaratım (autopoiesis) yoluyla bir tür zekâ üretir. Kılıç, biyolojik bir enformasyon işleme sistemi olan beynin çalışma prensibi ile biyolojik olmayan enformasyon sistemi yapay zekâ arasında bir analoji kurar. Yapay zekâ da enformasyon işleyen bir sistemdir. Bağlantısal bütünsellik açısından bakıldığında burada bir özyaratım/yaratıcılık söz konusudur.

 

Nöral makine çevirisi, biyolojik nöronların enformasyon işleme süreçlerini taklit eder. Yapay sinir ağları, doğal dil işleme ile birlikte derin öğrenme algoritmaları kullanarak dil modelleme yapar; insanın çeviri yetisine benzer doğal ve bağlama uygun çeviriler hedefler. Çeviride zaten bağlamı esas alırız. Bağlantısal bütünsellik paradigmasında her şey içinde bulunduğu bağ ile anlamlıdır. Yapay zekâ da buna benzer bir mekanizmayı taklit eder.

 Yapay zekâ ile çalışan yapay sinir ağları, insan beynindeki nöronların çalışma şeklini taklit eder, verileri işler, verilerden desenler çıkararak öğrenir. Yapay zekâ, verilerden çıkardığı desenler diğer bir deyişle matematiksel modellemeler ile öğrenmeyi sürdürür ve kendini optimize eder. Çeviri amaçlı yapay zekâ araçlarında bağlantısal bütünsellikte olduğu gibi metni oluşturan parçaların birbiriyle ilişkisi incelenir, metnin konnektomu çıkarılır, dil işleme süreçleri ve veri analizleriyle yapay zekâ sürekli optimize edilir ve bu etkileşimli dinamik, dil işleme kapasitesini geliştirir. Çeviri süreçlerinde manuel çalışmalarda metin çözümleme çalışmalarında özellikle metni en küçük birim olarak kabul etmekle birlikte metni oluşturan birimlerin birbiriyle etkileşimini ve bunun anlamda oynadığı rolü sorgularız.

Özellikle doğal dil işleme ve derin öğrenmede metin çözümleme sürecinde gerçekleştirilen adımlar, metin işleme süreçleri çevirmen adayları için yeni çalışma alanları sunabilir. Metin çözümleme ve bağlantısallık analizlerinde yapay zekâdan faydalanabiliriz ve sözgelimi herhangi bir metnin matematiksel modellemesi üzerine çalışabiliriz. Yapay zekânın metin işleme sürecinde metni sayısal vektörlere dönüştürdüğü, metnin bağlantısallığını çözmeye çalıştığı, sözcükler arası ilişkileri tespit etmeye çalıştığı ve buna göre bir dizi işlem gerçekleştirdiği adımlar (tokenization, embedding vs.) çevirmenler için çalışılabilecek ilginç konular olabilir.