Akademik Veri Yönetim Sistemi
Bursa'nın Fethinin 700. Yılı Uluslararası Sempozyumu, Bursa, Türkiye, 3 - 05 Nisan 2026, ss.51-52, (Özet Bildiri)
Osmanlı Devleti, vakıf müesseseleri ve bu müesseselerin şekillendirdiği vakıf medeniyetiyle temayüz etmiştir. Vakıflar, sağlık, eğitim ve çeşitli sosyal hizmet alanlarında üstlendikleri hizmetlerle kamusal hayatın temel unsurlarından biri olmuş ve devletin idarî ve malî yükünü hafifleterek daha geniş ölçekli faaliyetlere yönelmesine imkân sağlamıştır. Bu çerçevede Osmanlı hukuk tarihinin sağlıklı biçimde incelenebilmesi, vakıflara dair arşiv kayıtları başta olmak üzere birinci el kaynakların sistematik biçimde değerlendirilmesine bağlıdır. Tarihî kurumların işleyişini doğru biçimde tespit etmek, toplumsal sürekliliğin anlaşılması bakımından da önem arz etmektedir. Osmanlı vakıf medeniyetinde müstesna bir yere sahip olan şehirlerden biri Bursa’dır. Özellikle XV. yüzyıla ait Bursa kadı sicilleri, İslam dünyasında defter formunda günümüze ulaşan en erken tarihli ve bütünlüklü sicil koleksiyonunu teşkil etmesi bakımından ayrıcalıklı bir konuma sahiptir. Bu siciller, hem erken dönem Osmanlı hukukunun hem de İslam hukukunun uygulama pratiğini yansıtan temel kaynaklar arasında yer almaktadır. Bu bildiride, XV. yüzyıl Bursa kadı sicilleri arasında bulunan ve en kapsamlı sicillerden biri olan A-03 numaralı (1 Safer 883 -13 Muharrem 886 / 4 Mayıs 1478 - 14 Mart 1481) sicilde kayıtlı vakfiyeler hukuk tarihi perspektifinden incelenmektedir. Toplam 422 varak ve 6.072 kayıttan oluşan sicilde, 5.188’i (%85) Arapça ve 884’ü (%15) Türkçe olmak üzere yoğun bir belge çeşitliliği bulunmaktadır. Bu kayıtlar arasında 30 vakfiye tespit edilmiştir. Tamamı Arapça olarak kaleme alının bu vakfiyelerin 23’ü menzil (ev), 4’ü bağ, 2’si dükkân ve 1’i bahçe vakfına ilişkindir. Bu dağılım, erken dönem Bursa’sında vakıf müessesesinin özellikle gayrimenkul temelli bir yapıya dayandığını göstermektedir. Tebliğ kapsamında öncelikle vakfiyelerin Arapça metinleri dijital ortama aktarılmış, ardından günümüz Türkçesine tercüme edilmiştir. Devamında vakfiyeler muhteva ve hukukî yapı bakımından analiz edilerek erken Osmanlı vakıf pratiğinin normatif ve uygulamaya dönük yönleri değerlendirilmiştir. Böylece XV. yüzyıl Bursa’sında vakıf kurumunun hukukî çerçevesi ve toplumsal işlevi ortaya konularak erken dönem Osmanlı hukuk tarihine kaynak temelli katkı sunulması hedeflenmiştir.
Anahtar Kelimeler: XV. Yüzyıl, Bursa, Sicil, Vakıf, Hukuk
The Ottoman State is distinguished by its extensive waqf institutions and the waqf-based civilization shaped by these foundations. By providing services in the fields of health, education, and various social welfare activities, waqfs became fundamental components of public life and enabled the state to direct its administrative and financial resources toward broader objectives. In this context, a sound study of Ottoman legal history depends upon the systematic examination of primary sources, particularly archival records relating to waqfs. Accurately identifying the functioning of historical institutions is likewise essential for understanding social continuity. Among the cities that occupied a distinguished position within the Ottoman waqf civilization, Bursa stands out prominently. The fifteenth-century Bursa qadi registers constitute the earliest extant and comprehensive collection of court records preserved in codex form in the Islamic world. As such, these registers represent principal sources reflecting both early Ottoman legal practice and the application of Islamic law. This paper examines the waqf deeds recorded in Register A-03 (1 Ṣafar 883 - 13 Muḥarram 886 / 4 May 1478 – 14 March 1481), one of the most comprehensive among the fifteenth-century Bursa qadi registers, from a legal-historical perspective. The register comprises 422 folios and 6,072 entries, of which 5,188 (85%) are in Arabic and 884 (15%) in Turkish. Among these entries, 30 waqf deeds have been identified. All are drafted in Arabic: 23 concern residential properties (manzil), 4 to vineyards, 2 to shops and 1 a garden. This distribution indicates that waqf formation in late fifteenth-century Bursa was predominantly based on immovable property. Within the scope of this study, the Arabic texts of the waqf deeds were first transcribed into digital format and subsequently translated into modern Turkish. They were then analyzed in terms of content and legal structure in order to assess the normative framework and practical dimensions of early Ottoman waqf practice. In doing so, the study aims to elucidate the legal framework and social function of waqfs in fifteenth-century Bursa and to contribute to early Ottoman legal historiography through a source-based analysis.
Keywords: Fifteenth Century, Bursa, Court Register, Waqf, Law