Akademik Veri Yönetim Sistemi
III. Uluslararası Güzel sanatlar Bilimsel Araştırma Günleri (GUSBAG) Cumhuriyet Üniversitesi, Sivas, Türkiye, 8 - 10 Nisan 2016, ss.850-864, (Tam Metin Bildiri)
Vakvak üslûbu XI. yüzyılın başlarından itibaren, geniş bir coğrafyada ve farklı devletlerde kullanılan tezyînî bir üslûptur. Cam, çini, dokuma, ahşap, maden ve mimârî taş tezyînatlarında zengin örnekleri bulunan vakvak üslûbu, bu tebliğ ile, tezhip, minyatür ve cilt gibi kitap sanatlarındaki konumu esas alınarak anlatılacaktır. Seçilen farklı örneklerdeki desen ve motif analizleriyle temel özellikleri ortaya konulmaya çalışılacaktır. Zengin bir hayal gücünün ürünü olan vakvak üslûbu, yarı üsluplaştırılarak tasvir edilen insan, hayvan ve hayali yaratıkların sadece başlarının ele alınması suretiyle tekrar stilize edilip, bir helezon üzerine motif olarak yerleştirildiği bezeme üslûbudur. Bu motiflerin, efsanevi vakvak ağacının meyveleriyle birebir benzerliği, üslûbun vakvak ağacından türediğinin kanıtıdır. Gerçek üstü bir anlayışın ürünü olan bu motifler ön cephe, profil ve kuşbakışı vaziyette stilize edilerek tasvir edilmişlerdir. Üslûp bir helezon sistemine dahil olduğundan serbest, simetrili ve raport kompozisyon kurallarına uyumludur. Klasik tezhip, halkar desenlerinde tek başına veya diğer grup motifleriyle birlikte kompozisyon içerisinde kullanılmışlardır. En erken örneğini XI. yüzyılın başlarında gördüğümüz vakvak üslubu örneği, bize üslubun daha erken dönemlerde de kullanıldığını anlatacak olgunluktadır. Üslûbun XVI. Yüzyılda yazılmış üç ayrı yazma eserde de, bezeme üslupları arasında adının geçiyor olması bizim için önemlidir. Vakvak üslûbu ile bezenmiş başta Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi olmak üzere, Metropolitan Müzesi, Paris Milli Kütüphanesi, British Museum, Chester Beatty Kütüphanesi, Harvard Sanat Müzesi, Khalili Koleksiyonu gibi birçok müze, kütüphane ve özel koleksiyonlarda çeşitli eserler bulunmaktadır. Bunlar özellikle Şahname, Divan, Antropoloji gibi edebi ve astronomi, astroloji, geometri, tıp gibi konular hakkında yazılmış ilmi eserlerdir. Motiflerinden dolayı dini yazma eserlerin tezyinatında kullanılmaz.
Anahtar Kelimeler : Vakvak üslûbu, vakvak ağacı, vakvak motifleri, hayvan başı motifleri, hayali yaratık başı motifleri, el motifi, tezhip sanatı, cilt, minyatür, hayvan motifleri, kompozisyon, helezon