Akademik Veri Yönetim Sistemi
Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sa.1, ss.52-63, 2026 (TRDizin)
Bu makale, XV. asır İslam siyaset düşüncesinde adaletin teorik temellerini ve pratik yönlerini ele almayı amaçlamaktadır. Makalede, XV. asır İslam siyaset düşüncesinin önde gelen âlimlerinden, Akkoyunlu ve Karakoyunlu Devletlerinde önemli konumlarda görev yapan ilim ve devlet adamı Celâleddin Devvânî’nin, dönemin iki farklı İslam coğrafyasında hüküm süren hükümdarlara yaptığı adalet çağrısı ele alınmış ve Akkoyunlu hükümdarı Sultan Yakub ile Fârûkîler hükümdarı II. Âdil Hân’a gönderdiği adalet risâleleri incelenmiştir. Bu risâleler çerçevesinde Devvânî’nin adalet anlayışı, siyasal otoriteye yüklediği sorumluluklar ve ulema tabakasına olan mesajı tahlil edilmiştir. Ayrıca Devvânî örnekliğinde ilim adamlarının toplumda adaletin tesis edilmesindeki rolleri ve sorumlulukları değerlendirilmiştir. Söz konusu risâlelerin fıkhî, ahlâkî ve siyasî açıdan analizi sonucunda Devvânî’nin adaleti, nefis terbiyesi, aile düzeni ve toplum yönetimi arasında hiyerarşik bir yapı içerisinde değerlendirdiği ve sultan adaletinin bütün adalet çeşitlerini kuşatan en üst ilke olarak konumlandırdığı görülmektedir. Bununla birlikte Devvânî, adalet-muhabbet ilişkisini ele almakla normatif düzenin ne tür ahlâkî zeminde tesis edilmesi gerektiğine dair önemli ipuçları sunmaktadır. Dolayısıyla Devvânî’ye göre adalet yalnızca bireysel ahlâkî bir ilke olmayıp toplumsal düzenin ve siyasal istikrarın kurucu unsurudur.
The realization of justice in its various dimensions is possible only through a just conception of politics and through rulers committed to implementing such a conception. In this context, the article aims to examine the theoretical foundations and practical dimensions of justice in fifteenth-century Islamic political thought. The study focuses on Jalāl al-Dīn al-Dawwānī, one of the leading scholars of fifteenth-century Islamic political thought and a distinguished scholar-statesman who held prominent positions -most notably as a judge (qāḍī)- under the Aq Qoyunlu and Qara Qoyunlu states. It analyzes al-Dawwānī’s call for justice addressed to rulers governing two distinct Islamic regions of his time. In particular, the article examines the epistles on justice that al-Dawwānī composed in the form of letters to Sultan Yaʿqūb of the Aq Qoyunlu and Sultan ʿĀdil Khān II of the Fārūqīs. Within the framework of these epistles, the study analyzes al-Dawwānī’s conception of justice, its objectives, the nature of his appeal for justice, the responsibilities he assigns to political authority, and the message he directs to the scholarly class (ʿulamāʾ). Furthermore, taking al-Dawwānī as a case study, the article evaluates the roles and responsibilities of scholars in the establishment of justice within society. A juridical, ethical, and political analysis of these epistles demonstrates that al-Dawwānī conceptualizes justice within a hierarchical structure encompassing self-discipline, the order of the family, and the governance of society. He positions the justice of the ruler as the supreme principle that encompasses and integrates all other forms of justice. Moreover, by addressing the relationship between justice and love (maḥabba), al-Dawwānī offers significant insights into the moral foundations upon which normative order should be established. Accordingly, for al-Dawwānī, justice is not merely an individual moral virtue but a constitutive principle of social order and political stability.