Cemil Meriç'in Düşünce Dünyasında Kelime ve Kavramlar

Babacan M.

Mütefekkir ve Münevver Cemil Meriç, Osman Koca,Dr. Mahmut Turan Ektiren, Editör, Küçükçekmece İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü, İstanbul, ss.160-179, 2026

  • Yayın Türü: Kitapta Bölüm / Araştırma Kitabı
  • Basım Tarihi: 2026
  • Yayınevi: Küçükçekmece İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü
  • Basıldığı Şehir: İstanbul
  • Sayfa Sayıları: ss.160-179
  • Editörler: Osman Koca,Dr. Mahmut Turan Ektiren, Editör
  • Marmara Üniversitesi Adresli: Evet

Özet


CEMİL MERİÇ’İN DÜŞÜNCE DÜNYASINDA KELİME VE KAVRAMLAR

Birçok eserinde ve yazılarında kendine has üslup ve düşünme tarzıyla hemen her konuda fikir üreten, ilgilendiği konulara dair her kavramı sorgulayan, bütün yazılarına ve konuşmalarına eleştirel bir boyut katan Cemil Meriç,  kültür, medeniyet, umran, ideoloji, hümanizm, meşrutiyet, cumhuriyet, modernleşme ve pozitivizm gibi üzerinde sıklıkla durduğu kavramlar vardır. Meriç, bu gibi kavramlar başta olmak üzere Batı’nın bize kendi kavramlarını empoze ettiğini ve idrakimizi felce uğrattığını belirtir. Bu yüzden o, kavramlar dünyasındaki bu Batı tahakkümünü kırmak istemektedir. Batı’nın idrakimizi felce uğrattığı bu kavramlar dünyasının hesabını görmeden atılacak adımların kesintiye uğrayacağının farkındadır. Bu yüzden bize öğretilen ve sanki bundan başka çıkar yolun olmadığına inandırılan zihinlere karşı öfkelidir. “Çağdaş uygarlık düzeyi”nin dışında geliştirmemiz gereken hakikatlerin olması gerektiğini ve bu hakikatlerin ortaya konmasından yanadır.

            Cemil Meriç, Umrandan Uygarlığa adlı eserinde Batı’nın ideoloji yüklü kavramları olan medeniyet ve uygarlık kavramları yerine daha kapsayıcı bir kavram olduğunu iddia ettiği “umran”  kavramını kullanmamızı teklif eder.  Anlaşıldığı kadarıyla Meriç, uygarlık ve medeniyet kavramlarını köksüz bulmakta, onları Batı’nın gizli emellerini güzel göstererek pazarlamaya yarayan bir örtü olarak görmektedir. Medeniyet yerine İbn Haldun’un “umran”ını tercih edişi de bundandır.

            Öte yandan Meriç için umran, kültür ve medeniyet kavramlarının işaret ettiği bütün anlamları içeren ve bu nedenle de zengin çağrışımları olan bir kavramdır. Umran, insanın toplumsal bir varlık olarak elde ettiği bütün kabiliyetlerini ve meydana getirdiklerini kucaklayan bir kavram olarak bütünün tek kelime ile ifade edilişidir. Avrupa’nın hiçbir zaman ve hiçbir kelimesiyle kucaklayamadığı, tarihi ve insanı bütün olarak kucaklayan bir kavramdır.

            Meriç’e göre Türk aydını kendi hazineleri olan umran ve irfan gibi zengin içerikli kavramlardan vazgeçip, ilahi olanın yerine beşeri olanı, beşeri olanın yerine de maddi olanı geçirmesi dolayısıyla bugün çöküş halinde olan Avrupa’da medeniyetin rüyasını görmektedir. Ona göre Türk aydını bir “mağara”dadır. Hakikatin kendi mağarasının dışında olduğunu zannetmektedir. Bu yüzden “Ümran”dan vazgeçip “Uygarlığa” dâhil olmak istemiştir. Oysa “Işık Doğu’dan gelir.” Türk aydını, maddi içerikleri ağır basan Batı’nın kültüründen vazgeçip mana dolu Doğu’nun irfana dönmelidir. Bu dönüşün yol ve yöntemlerini ise Meriç, Kültürden İrfana adlı eserinde ele almıştır. Bu eserinde Meriç, kültür ve irfanı iki ayrı dünya olarak tasvir etmiştir. Ona göre Müslümanlar gerileme döneminde, irfan hazineleri ile aralarındaki irtibatı koparmıştır. Bu nedenle yapılacak ilk iş irfan hazinelerini yeniden fethetmektir. Batı’nın karanlık ve kaypak kültür dünyasından, İslam’ın açık ve sarih irfan dünyasına yeniden dönmektir. Yine Meriç, “şimdiye kadar kültürün hizmetindeydim”, şimdi “eserlerimin kültür cildi tamamlandı”; bundan sonra “irfan” cildi başlayacak ve kültürden çok irfanla uğraşmak istiyorum diyerek hem kendisine hem de kendisinden sonrakilere yeni bir vizyon, yeni bir yol, yeni bir çalışma alanı belirlemiştir. (Kaya 2020:407) Bunun için de önce Batı, sonra da Doğu’ya kadar uzandıktan sonra kendimiz olarak Doğu’da karar kılmıştır. Bu kararıyla belki de çağdaş Türk aydınının ve tüm Türkiye’nin de üzerinde yürüyeceği yolu göstermektedir.