Şeybânî’den Kerhî’ye Fıkıh Kaidelerinin Tarihçesi
Mevzu –Sosyal bilimler dergisi (Online), sa.13, ss.551-576, 2025 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: Sayı: 13
- Basım Tarihi: 2025
- Doi Numarası: 10.56720/mevzu.1608935
- Dergi Adı: Mevzu –Sosyal bilimler dergisi (Online)
- Derginin Tarandığı İndeksler: Central & Eastern European Academic Source (CEEAS), MLA - Modern Language Association Database, TR DİZİN (ULAKBİM)
- Sayfa Sayıları: ss.551-576
- Marmara Üniversitesi Adresli: Hayır
Özet
Bu araştırma, fıkıh kaidelerinin (ḳavāʿid fiḳhiyye) erken dönemde, özel-likle Şeybânî ile Kerhî arasındaki süreçte ortaya çıkışını ele almakta ve dö-rdüncü hicri yüzyıldan önceki dönemde fıkıh kaidelerinin erken oluşumuna odaklanmaktadır. Araştırma, fıkıh kaidelerinin ikinci yüzyılda, özellikle Şeybânî’nin (ö. 189/805) el-Câmiʿu’l-Kebîr adlı eseri üzerinden erken şekil-lerde ifade edildiğini ve bunun aynı eserin şârihlerinin yöntemiyle uyumlu olduğunu ortaya koymaktadır. Bu durum, Kerhî’nin (ö. 340/952) Usûlü’nden çok daha erken bir döneme işaret etmektedir. Ayrıca, bu çalışma erken dönemde Hanefî mezhebinin ileri gelenlerinin mevcut kaynaklarında-ki ifadelerin değişimi doğrultusunda fıkıh kaidelerinin ifade biçimlerini de açıklamaktadır. Bu bağlamda araştırma, bağımsız fıkıh kaideleri telifinin erken dönemdeki başlangıç noktasının Şeybânî’nin eseri olduğunu, kaide-lerin ifade biçimlerinin Kerhî öncesinde çeşitlendiğini ve fıkıh kaidelerinin ilk çekirdeğinin Şeybânî’nin çalışmasına dayandığını, nihai tamamlanmasının ise Kerhî’nin kuşağıyla gerçekleştiğini vurgulamaktadır. Bu bakış açısı, fıkıh kaidelerinin Hanefî mezhebi içerisindeki işlevsel doğasıyla ve fıkhın kendine has yapısıyla uyum göstermektedir. Araştırma, daha önce genel bir şekilde ele alınmış olan ikinci ve üçüncü hicri yüzyıllardaki fıkıh kaidelerine daha fazla ışık tutmayı amaçlamaktadır.
This article examines the origins of legal maxims (qawāʿid fiqhiyya, and uṣūl in early jusrists’ expression) in the early period between al-Shaybānī (d. 189/805) and al-Karkhī (d. 340/952), focusing specifically on the early de-velopment of these maxims before the fourth century AH. The article demonstrates that legal maxims were articulated in early forms as early as the second century, particularly in al-Jāmiʿ al-Kabīr by Muḥammad ibn al-Ḥasan al-Shaybānī. The finding is consistent with the methodology of subse-quent commentators on the same work, indicating a considerably earlier phase than the Uṣūl of al-Karkhī. The study further explores the varied ex-pressions of legal maxims during this early period, as reflected in the availa-ble early Ḥanafī tradition sources. The article identifies al-Jāmiʿ al-Kabīr as the foundational work for the independent development of legal maxims in this formative period, highlighting the evolution of their articulation prior to al-Karkhī’s contributions. It argues that the roots of these principles can be traced back to al-Shaybānī’s work, culminating in the formulations of al-Karkhī’s generation. This perspective is consistent with the functional role of legal maxims within the Ḥanafī school and reflects the specific nature of Is-lamic jurisprudence (fiqh). By shedding light on the second and third centu-ries AH, this article contributes to a deeper understanding of these periods, which have previously been addressed only in a general sense.