Faḫruddîn el-Çârperdî’nin İbnu’l-Ḥâcib’e Yönelik Dil Odaklı Eleştirileri: Gayr-ı Munsarıf Örneği

Creative Commons License

TURAN S., KAÇAR H. İ.

Tokat ilmiyat dergisi, cilt.14, sa.1, ss.153-171, 2026 (TRDizin)

Özet

Arap dili ve belâgatı alanında on eser yazmış olan Faḫruddîn Ahmed el-Çârperdî (ö. 746/1346) nahiv ilmindeki çalışmalarını özellikle İbnu’l-Ḥâcib’in kitapları üzerine yoğunlaştırmıştır. Bu doğrultuda Çârperdî, İbnu’l-Ḥâcib’in Zemahşerî’ye ait el-Mufaṣṣal üzerine yazdığı el- Îzâh şerhi üzerine Hâşiye ‘ale’l-Îzâh li İbni’l-Ḥâcib ‘ale’l-Mufaṣṣal isimli bir haşiye kaleme almıştır. Bununla birlikte Çârperdî, eş-Şukûk ‘ale’l- Ḥâcibiyye eserinde İbnu’l-Ḥâcib’in el-Kâfiye kitabında yer verdiği tanım ve hükümlerle ilgili çeşitli itirazları dile getirmiştir. Söz konusu eserde el-Kâfiye’deki bütün konulardan ziyade belirli hususları eleştiriye tabi tutmuştur. Müellif bu eleştirilerde tanımın bütün fertleri kapsaması ve tanım dışı unsurları hariç bırakması (efradını câmi ve ağyarını mâni olması), hükmün genel geçer olması gibi mantık ilminin kurallarını göz önünde bulundurmuştur. Bu makalede gayr-ı munsarıf konusu özelinde Çârperdî’nin İbnu’l-Ḥâcib’e yönelttiği eleştirilere yer verilmiştir. Bu bağlamda eleştiriler gayr-ı munsarıf tanımı, gayr-ı munsarıflık illetleri/sebepleri, gayr-ı munsarıf kelimelerin hükümleri ve gayr-ı munsarıf bir kelimenin nekra yapılması şeklinde dört başlık altında incelenmiştir. Esasen gayr-ı munsarıflık illetleri dokuz tane olmasına rağmen Faḫruddîn el-Çârperdî sadece ‘adl, vasıf, cemi ve terkib illetleri hakkında eleştiri yapmaktadır. Bu sebeple makalede Çârperdî’nin fikir beyan etmediği illetlere yer verilmemiştir. Makalede Faḫruddîn el-Çârperdî’nin İbnu’l-Ḥâcib’i hatalı bulduğu veya onu desteklediği konuların ortaya çıkarılması amaçlanmaktadır. Böylece Çârperdî’nin nahiv alanındaki yetkinliğini ve özgünlüğünü vurgulamak hedeflenmektedir. Ayrıca Çârperdî’nin eleştirilerini inceleyerek nahiv ve mantık ilişkisini bütüncül bir perspektif içerisinde ele alan bir dilbilimci olduğunu göstermek amaçlanmaktadır.
Fakhr al-Dīn Ahmed al-Jārbardī (d. 746/1346), who wrote ten works on Arabic language and rhetoric, focused his studies in syntax on the works of Ibn al-Hajib. In this respect, Fakhr al-Dīn al-Jārbardī wrote a gloss titled Hāshiyah ʿalā al-Īḍāḥ li Ibn al-Ḥājib ʿalā al-Mufaṣṣal on Ibn al-Ḥājib’s al-Īḍāḥ, which itself is a commentary on al-Zamakhsharī’s al-Mufaṣṣal. In addition, Jārbardī, in his work al-Shukūk ʿalā al- Ḥājibiyyah, raised various objections to the definitions and rulings presented by Ibn al-Ḥājib in his book al-Kāfiya. In this work, rather than addressing all the topics in al-Kāfiya, he focused his criticism on specific issues. In these criticisms, he took into account the rules of logic, such as the requirement that a definition encompass all individual instances and exclude irrelevant elements (being comprehensive of all its particulars and exclusive of all others), as well as the universality of the judgment. In this article, the criticisms Jārbardī directed at Ibn al-Ḥājib are addressed, with particular focus on the issue of diptotes. In this context, these criticisms are examined under four headings: the definition of diptotes, the causes/reasons for diptote status, the grammatical rulings concerning diptote words, and the process of making a diptote word indefinite. Although there are nine causes of diptote status, Fakhr al-Dīn al-Jārbardī limits his criticism to the causes of ʿadl, qualification, plurality, and composition. For this reason, the article does not include those causes on which Jārbardī did not express an opinion. The article aims to identify the issues in which Fakhr al-Dīn al-Jārbardī considers Ibn al-Ḥājib to be mistaken, as well as those in which he supports him. In this way, the article seeks to highlight Jārbardī’s competence and originality in the field of syntax. In addition, by examining Jārbardī’s criticisms, the article aims to demonstrate that he was a linguist who approached the relationship between syntax and logic holistically.