Akademik Veri Yönetim Sistemi
X. Egzersiz Fizyolojisi Sempozyumu, Denizli, Türkiye, 28 - 30 Nisan 2026, ss.1, (Özet Bildiri)
Sosyal Jetlag: Biyolojik Saatin Bozulması ve Egzersizle Yeniden Senkronizasyon
Öğr. Gör. Dr. Aslı Nur Bahar
Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi, Fizyoloji Anabilim Dalı, İstanbul, Türkiye
Sosyal jetlag, bireyin biyolojik saati ile sosyal zorunlulukları arasındaki uyumsuzluğu ifade eder. En sık olarak hafta içi ve hafta sonu uyku-uyanıklık zamanları arasındaki kayma ile ortaya çıkar. Bu durum yalnızca bir uyku düzensizliği değil; metabolik, davranışsal ve kardiyovasküler sonuçları olan bir sirkadiyen bozulmadır. Güncel veriler, sosyal jetlagın obezite riski, artmış beden kütle indeksi, bel çevresi ve yağ kütlesi ile ilişkili olduğunu; ayrıca glukoz metabolizması ve kardiyometabolik sağlık üzerinde olumsuz etkiler oluşturabileceğini göstermektedir. Özellikle ergenlik ve genç erişkinlik döneminde daha belirgin hale gelmesi, yaşa bağlı farklılıkların da dikkate alınmasını gerektirir. Bunun yanında sosyal jetlag; ruh hali değişiklikleri, anksiyete-depresif belirtiler, bilişsel performansta azalma ve bazı gruplarda daha düşük kardiyorespiratuvar uygunluk ile de ilişkilendirilmiştir.
Egzersiz ise bu noktada yalnızca bir “enerji harcama” aracı değil, aynı zamanda güçlü bir zamanlayıcı, yani davranışsal bir senkronizatör olarak öne çıkar. Düzenli fiziksel aktivite, periferik saatlerin yeniden hizalanmasına katkı sağlayabilir, uyku-uyanıklık ritmini destekleyebilir ve metabolik yanıtları iyileştirebilir. Bununla birlikte deneysel çalışmalar, sosyal jetlagın egzersize verilen bazı fizyolojik ve metabolik adaptasyonları zayıflatabildiğini; buna karşın uygun egzersiz uygulamalarının bozulmuş ritim üzerinde yeniden senkronizasyon sağlayabildiğini göstermektedir.
Bu çerçevede yürüttüğümüz deneysel çalışmada, sosyal jetlag oluşturulan dişi ve erkek sıçanlarda düşük doz kafein ve yüksek yoğunluklu interval antrenmanın (HIIT) bilişsel işlevler, anksiyete/depresyon benzeri davranışlar ve oksidatif stres üzerindeki koruyucu etkileri araştırılmıştır. Bulgularımız, özellikle HIIT’in sosyal jetlagın yol açtığı bilişsel ve davranışsal bozulmayı azalttığını, uzaysal bellek performansını iyileştirdiğini ve oksidatif stres belirteçleri üzerinde cinsiyete özgü koruyucu etkiler oluşturduğunu göstermektedir. Bu veriler, sosyal jetlagta egzersizin yalnızca semptomları hafifleten değil, aynı zamanda yeniden senkronizasyonu destekleyen etkili bir yaklaşım olabileceğini düşündürmektedir.
Bu çalışma, TÜBİTAK 2209-A Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Destekleme Programı kapsamında desteklenmiştir.