Tarihi ve Çağdaş Türk Lehçelerinde Sedalılaşma (Danışman: Prof. Dr. Emine Gürsoy-Naskali)

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Türkiye

Tez Danışmanı: Prof. Dr. Emine Gürsoy-Naskali

Tezin Onay Tarihi: 2005

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

Türkçe, yazılı olarak bilinen en eski tarihinden bu yana, çeşitli zamanlarda ve bölgelerde gerek ses, şekil ve söz dizimi açısından farklılıklar sergilemektedir. Bu farklılık gösteren kategorilerden bir tanesi de ses hadisesi olarak tanımlayacağımız sedalılaşmadır.

Türk dilinin tarihi gelişim sürecinde ve çağdaş lehçeler içerisinde sedalılaşma hadisesinin nasıl bir gelişim ve değişim gösterdiğinin tespiti ses bilgisi (fonoloji) alanında farklı bir tasnif ve bakış açısı sunmaktadır. Dildeki değişimleri tespit etmek, ancak art zamanlı (diachronic) ve eş zamanlı (synchronic) incelemelerin yapılmasıyla mümkündür. Bu değişimler yazılı metinlerin elverdiği ölçüde takip edilebilmektedir. Yazı dilinin esas alındığı bu çalışmada sedalılaşmanın tarihi lehçelerde -ki istisna olarak- ve çağdaş Türk yazı dillerinde (Çuvaşça hariç) /ç/ > /c/, /k/ > /g/, /p/ > /b/, /s/ > /z/, /ş/ > /j/, /t/ > /d/ konsonantlarında karşımıza çıkmaktadır. Ayrıca, Tuvacada /p/ sedasız konsonantıyla biten sözcüklerin vokalle başlayan bir ek aldığında /v/ sedalı konsonantına dönüşmesi, Yakutçada /s/ sedasız konsonantıyla biten sözcüklerin vokalle başlayan bir ek aldığında /h/ sedasız konsonantına dönüşmesi farklı sorgulamaları da beraberinde getirmektedir. Bir lehçe grubunda veya lehçede yukarıda bahsi geçen konsonant çiftlerindeki sedalılaşma görülürken bazılarında böyle bir sedalılaşma görülmektedir.

Konunun bir diğer boyutu ise, eklerin sedalılık ve sedasızlık bahsidir. Genel olarak eklerde bu ses hadisesine dayanan ses ve şekil farklılıkları olmaktadır.