İstanbul'daki üniversite öğrencilerinin konut şartları: Fenomenolojik bir yaklaşım
Tez Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Türkiye
Tez Danışmanı: Eda Yücesoy
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Konut, en temel ihtiyaçlardan birisi olarak bireyler için önemli bir olgudur. Dolayısıyla
konut ve konuta ilişkin meseleler eğitim hayatından, sağlığa, hayat memnuniyetinden,
sosyalleşmeye kadar farklı şekillerde kişilerin hayatına dokunmaktadır. Bu yüzden
konut; günlük hayatta, akademik ortamda ve politikada sıklıkla tartışılmaktadır. Öte
yandan insan hayatı için önemine karşın konut, küresel çapta bir sorun olarak varlığını
sürdürmektedir. Farklı sosyo-ekonomik ve coğrafi özelliklere sahip çok sayıda ülkenin
özellikle büyük şehirlerinde konut sorunlarıyla karşılaşılmaktadır. Büyük dünya
kentlerinde kronikleşmiş yüksek barınma masraflarına bağlı sorunlar, Türkiye’de de
gündemdeki yerini almış bulunmaktadır. Konuta erişimde zorluk, yüksek kiralar ve
ücretler ekseninde gelişen tartışmalara ek olarak deprem gibi doğa olaylarına hazır
olma seviyesi de sıklıkla tartışılmaktadır.
Ülkemizde konut üzerine yapılan tartışmaların merkezinde İstanbul yer almaktadır.
Hızlı nüfus artışı yaşanan kentte, konuta erişim giderek azalmakta ve barınma giderleri
ödenebilir seviyeyi aşmaktadır. Bu durum İstanbul’da bulunan tüm sosyo-ekonomik
gruplar tarafından farklı şekilde hissedilse de özellikle dar gelirli grupların artan
barınma giderleri konusunda daha kırılgan bir yapıda oldukları söylenebilir. Bu açıdan
ele alındığında kentteki en kırılgan gruplardan birisi olan üniversite öğrencilerinin
durumu da dikkat çekicidir.
İl dışından eğitim almaya gelen öğrenciler için barınma, çözülmesi gereken önemli bir
hususu oluşturmaktadır. Bir yurtta kalmak veya ev kiralamak öğrenciler için en
popüler seçenekler arasındadır. Ancak kentte artan konut masrafları barınma
ihtiyacının karşılanmasını daha zor bir hale getirmektedir. Bu yüzden İstanbul’da
barınma ihtiyacını karşılamaya çalışan üniversite öğrencilerinin, konut deneyimlerinin
neler olduğu ile öğrencilerin barınma şartlarına ilişkin deneyimlerinin ve algılarının,
İstanbul’da yaşama ilişkin bireylerin geleceğe yönelik beklentilerini nasıl etkilediği
soruları bu araştırmanın sorunsallarını oluşturmaktadır. Sorunsaldan hareketle
araştırmanın amacı İstanbul’da eğitim gören üniversite öğrencilerinin barınma
deneyimlerinin ortaya konulmasıdır. Bu araştırma konutu barınma deneyiminin
gerçekleştiği mekân olarak ele almakta ve fiziksel bir yapı olarak konuttan çok,
konutun içinde yaşamını sürdüren kişilere mercek tutmaktadır.
Araştırma amacına ulaşabilmek için nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Araştırma
yaklaşımı olarak ise fenomenoloji veri temini ve üretimi konusunda yapısal iskeleti
oluşturmaktadır. Fenomenolojik yaklaşım gereği çok sayıda katılımcı ile yüzeysel
görüşmeler yerine, az sayıda katılımcı ile derinlemesine görüşmeler yapılmıştır.
Dolayısıyla yapılan analiz, İstanbul’da eğitim alan öğrencilerin tamamına yönelik
genelleme yapmak gibi bir iddia taşımamaktadır. Araştırma sırasında veri ve bilgi
temini için literatür taraması, rapor ve metin incelemeleri yapılmış olsa da
araştırmadaki başlıca kaynağı katılımcılarla yapılan görüşmeler oluşturmaktadır.
Görüşmeler 2022 yılının Nisan ve Temmuz ayları arasında 20 katılımcı ile İstanbul’da
yüz yüze ve videokonferans yoluyla gerçekleştirilmiştir. Katılımcıları manipüle
etmekten kaçınmak için önceden katı şekilde belirlenmiş sorular hazırlanmamıştır.
Genel konu başlıkları belli olacak şekilde, sohbet arasında nispeten spontane şekilde
xvii
sorulan yarı yapılandırılmış sorular tercih edilmiştir. Böylece katılımcı deneyimlerine
doğrudan ulaşılmaya çalışılmıştır.
Söz konusu görüşmelerde katılımcıların deneyimlerinin benzeşmeye başladığı
görülmüş, tekrarın artmasıyla da görüşmeler bitirilmiştir. Alınan cevaplar ses kayıtları
halinde depolanmış ve veriyi işlemek için Colaizzi’nin yöntemi kullanılmıştır. Bu
işlem sonucunda İstanbul’a göç öncesi mekân algısı, İstanbul’a taşınma süreci,
İstanbul’da barınma deneyimleri ve İstanbul’da barınma şartları konusundaki geleceğe
yönelik beklentiler başlıkları üst-tema olarak kullanılmıştır.
İstanbul’a göç öncesi üst-teması kendi içinde; tüm katılımcıların kent hakkında daha
önceden beri bilgi sahibi oldukları görülmüştür. Bu durum İstanbul’un gerek
ziyaretlerle gerek iletişim araçlarıyla sıklıkla görünür olmasıyla yakından ilişkilidir.
Katılımcıların önceden ikamet ettiği kentlere kıyasla sosyal, kültürel ve ekonomik
açıdan dinamik olan İstanbul’u kaotik ve cazibeli olarak nitelendirdiği görülmüştür.
İstanbul’a taşınma süreci üst-teması altında ise katılımcıların belleklerinde en çok yer
tutan olgular kente varış aşaması ve onunla yakın zamanlarda deneyimlenen konut
arama sürecidir. Yüksek konut fiyatlarının gündemde görünür olması, öğrencilerin
önemli bir kısmının endişe duymasına neden olmaktadır. İstanbul’a taşınma sürecinde
uygun fiyatlarda erişilebilir konut eksikliğinden kaynaklı olarak pek çok öğrenci
kendilerine verilen süreyi yetersiz, yurtları ise alternatifsiz bulmaktadır.
İstanbul’da barınma deneyimleri üst-teması altında ise pek çok alt-tema oluşmuştur.
Bu alt-temalar genellikle konutların pahalılığı üzerinden şekillenmektedir. Ödenebilir
fiyattaki konutlara erişimdeki zorluk, çoğu konutta kapasite üzeri kullanıma neden
olmaktadır. Bu durum konut deneyimlerini etkileyen önemli bir noktadır. Nitekim
kalabalık ortam; konutu paylaşma, gürültülü ortam, mutfak/yemekhane sıraları ve
temizlik sorunları gibi yan sorunları beraberinde getirmektedir. Konut fiyatlarının
yüksekliği öğrencilerin kampüs çevrelerinde bir konut bulmayı zorlaştırmakta yolda
harcanan zamanı ve parayı arttırmaktadır. Konuttan etkilenen ve konutu etkileyen
enflasyonist ekonomi, öğrencilerin sosyal ve kültürel yaşamını olumsuz yönde
etkilemektedir. Söz konusu durum öğrencilerin geleceğe bakışını da etkilemektedir.
İstanbul’da barınma şartları konusundaki geleceğe yönelik beklentiler üst-temasında
ise katılımcıların önemli bir kısmının İstanbul’daki kariyer fırsatlarının çeşitliliğine
vurgu yaptığı görülmektedir. Öğrenciler için mezuniyet sonrası İstanbul’da
geçirecekleri seneler, onların kişisel gelişiminde katkı yapacak bir fırsattır. Ancak
konut fiyatlarının yüksekliği onların bu fırsattan yararlanmasını güçleştirmektedir.
Bu araştırma sonucunda İstanbul’daki konut piyasasında görülen arzın ihtiyaçlarla
uyumsuzluk gösterdiği görülmüştür. Konut arzında nitelik uyumsuzluğu sonucunda
konut sorunları özellikle dar gelirli gruplar tarafından hissedilmektedir. İstanbul’daki
üniversite öğrencileri açısından da barınma konusunun belleklerinde önemli bir yer
edindiği, şartların son yıllarda ağırlaştığı, kira ve yurt ücretlerinin bütçelerinin
üzerinde artış gösterdiği ve barınma memnuniyetinde olumsuz deneyimlerinin
ağırlıkta olduğu görülmüştür. Ayrıca barınma masraflarının gelecekteki durumunun
nasıl olacağı konusundaki belirsizliğin olumsuz etkisi de ifadelerde göze
çarpmaktadır. Bu duruma karşın katılımcıların önemli bir kısmının İstanbul’da öğrenci
olma deneyimiyle ilgili bir pişmanlık yaşamadığı, kentteki kaliteli üniversitelerden
eğitim alma konusunda ve kentin imkânlarından yararlanma hususundaki
kararlarından memnun oldukları görülmüştür.