Türkiye’de Basın İşletmelerinde Finansal Yönetim Yaklaşımları ve Alternatif Finansman Tekniklerinden Yararlanma Davranışları Üzerine Bir Araştırma

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, İletişim Fakültesi, Gazetecilik Bölümü, Türkiye

Tez Danışmanı: Türkan Uğur Dai

Tezin Onay Tarihi: 2006

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

“Medya yönetimi” ve “medya ekonomisi”, nispeten yeni konular olmasına ve temel disiplinlerle kolay anlaşılabilir bağlantılarının bulunmamasına rağmen, medyanın ekonomik alanındaki boşluk ve sorunlar nedeniyle, iletişimcilerin ve ekonomistlerin ilgi duyduğu konular arasına yerleşmiştir. Bunun başlıca nedeni, küreselleşme ve birleşme süreçleri ile birlikte medyanın tüm dünyada ciddi bir pazar haline gelmesi, bu pazarda faaliyet gösteren oyuncuların verimlilik beklentilerinin yüksek olması ve aynı zamanda medyanın toplumsal anlamda bir “etkileyiciliğe” sahip olmasıdır. Gerçekten de 1980’lerin hemen başında yaşanan teknolojik gelişmeler, bir anda yeni bir iletişim çağının da kapısını aralamıştır. Uydu yayınları ve internetin yanı sıra, basın alanındaki bilgisayarlaşma, dev makine parkları, iletişim alanında önemli değişimlere sebep olmuşlardır. Başka bir ifade ile, üretim anı ile ürünün tüketiciye ulaştığı an arasındaki süreç azalmıştır. Böylece basın ürün ve hizmetleri çok geniş bir alana yayılma olanağına kavuşmuş ve kendi alanında global bir pazar haline gelmiştir.

1980’lerde başlayan süreç içinde, basının işletmecilik boyutunun göz ardı edilmesi ve basına sadece tarihsel, kültürel ve toplumsal açılardan yaklaşılması kabul edilir bir yaklaşım olmaktan çıkmıştır. Ekonomik bakış açısından yoksun olan basın sektörü anlamını yitirmiştir. Zira kimi iletişim bilimciler, iletişim sektöründe medya ekonomisinin merkezi bir rol oynaması gerektiğini belirterek, gazete ve dergilerin üretimi, dağıtımı ve tanıtımının büyük miktarlarda yatırım gerektirdiğini ve bu yatırımlardan çok büyük karlar elde edildiğini ve bu nedenle basının, özünde ekonomik bir kurum olduğunu belirtmektedir. Tüm bunlar bir araya getirildiğinde, medya alanındaki uygulamalardan kaynaklanan ekonomik ve yönetimsel problemleri hedef alan, yeni öğreti ve araştırmalara ihtiyaç duyulduğu görülecektir. Medyanın finansal anlamdaki bağımsızlığı entelektüel ve fikri özgürlüğünün de güvencesidir. Finansal kaynaklarını çeşitlendirebilen ve dağıtabilen, hiçbir kişi ya da kurumla finansal bağı bulunmayan medya; toplumsal faaliyetlerini yerine getirirken özgür, sağduyulu ve cesur davranma gücünü kendinde bulacaktır.

Medya sektöründe faaliyet gösteren basın işletmeleri de ürettikleri bilgi, haber, yorum aynı zamanda oluşturdukları ve etkiledikleri kamuoyu gereğince finansal anlamda bağımsız olması gereken kurumların başında gelmektedir. Basın işletmelerinde uygulanan finansal yönetim yaklaşımları üzerinde durulan bu çalışmada, basın işletmelerinin kullanabileceği alternatif finansman teknikleri incelenmiş ve sonuçlar Türkiye’de faaliyet gösteren ulusal nitelikteki 35 gazetenin finans yöneticisiyle yapılan bir anket yardımıyla pekiştirilmeye çalışılmış, alternatif finansman tekniklerinden ne oranda yararlanıldığı mercek altına alınmıştır. Bu ana fikirden hareketle çalışmanın giriş bölümünü takip eden ikinci bölümde; basın işletmeciliği kavramı, kavramın felsefi temelleri ve doğuşu, Amerika ve Avrupa’daki yayılma alanları ile Türkiye’deki gelişimi üzerinde durulmuştur. Aynı zamanda, basın sektöründe çalışan firmalar, işletmecilik yaklaşımı ile değerlendirme altına alınmış, bu işletmelerin ürün, hizmet, piyasa ve maliyet yapıları ile pazardaki giriş engelleri incelenmiştir. Yine aynı mantık çerçevesinde, işletmelerin hukuki durumlarına da değinilmiştir. İşletmeler için yaşamsal öneme sahip olan işletme fonksiyonlarına ise basın sektörü merceğinden yaklaşılmaya çalışılmış, her fonksiyon, basının kendine has özellikleri göz önünde bulundurularak açıklanmaya çalışılmıştır. Üçüncü bölüm tamamen finansman ve finansal yönetim kavramı ile ilgilidir. Bu bölümde, finans kavramı ve amacı, finansal yönetim felsefesi, kapsamı ve tarihsel gelişim süreci, finansal yönetim yaklaşımları ve finans fonksiyonu, finansal organizasyon ve finans yöneticisinin vasıfları üzerinde durulmaya çalışılmış; finansal planlama kavramı genişletilerek, finansal planlama araçları ve finans fonksiyonunun basın işletmeleri açısından önemi vurgulanmaya çalışılmıştır. Dördüncü bölümde, genel olarak finansman yöntemleri ve çalışma sistematikleri irdelenmiş, son dönemde yaygın olarak kullanılmaya başlanan alternatif finansman teknikleri üzerinde geniş biçimde durularak bu tekniklerin uygulama alanları ve biçimleri basın işletmeleri perspektifinden inceleme altına alınmıştır. Yine aynı bölümde, basın işletmelerinin ticari faaliyetlerine uygun olan alternatif finansman teknikleri, basın işletmeleri açısından avantaj ve dezavantajları değerlendirilmeye çalışılmıştır. Beşinci bölümde ise; Türkiye’deki ulusal gazete pazarında faaliyet gösteren 35 basın işletmesinin (günlük gazete), finansman kararlarından sorumlu yöneticileri ile gerçekleştirilen, 34 sorudan oluşan bir anket çalışmasına yer verilmiş ve alınan veriler istastistiki metodlarla ve çapraz analizlerle ayrıntılı bir şekilde analiz edilmiştir. Bu araştırmadan elde edilen veriler tezin sonuç bölümünde yeniden değerlendirilmiştir. Çalışmanın sonuç bölümün ise yukarıda geçen dört bölümde açıklanan hususlar, çıkan sonuçlarla birleştirilmiş ve basın işletmelerinin kendine has özellikleri ile son dönemde yaygın olarak kullanılan alternatif finansman tekniklerinin getirdiği avantaj ve dezavantajlar da gözönüne alınarak, bu işletmelerinin finansal yönetim anlamında uymaları gereken başka bir deyimle yararlı görülen önemli bulgulara ve önerilere işaret edilmiştir.