Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Tarihi Anabilim Dalı, Türkiye
Tez Danışmanı: Erhan Afyoncu
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Devlete ait bir takım gelir ve giderlerin kayıtlarını
tutmak, muhasebelerini görmek ve bunlarla ilgili muameleleri yürütmek
görevlerini yerine getiren Başmuhasebe Kalemi, aynı zamanda koordinatör bir
büro olarak Osmanlı maliye bürokrasisinin en önemli unsuruydu. Bu çalışmada
bugüne kadar çoğunlukla iktisat ve maliye tarihi araştırmalarının bir parçası
olarak değinilen bu kalemin bürokratik yapısı incelendi. Söz konusu inceleme
için büronun teşekkülü ile XVIII. yüzyıldaki personel ve işleyişinin ele alındığı
üç ana bölüm oluşturuldu. Birinci bölümde XVI. yüzyıl sonlarından itibaren
belgelere yansımaya başlayan büronun işlerini daha önce kimlerin yürüttüğü ve
diğer gelir-gider kalemlerinden farklı özelliklerinin hangi bürokratik
tasarruflardan kaynaklandığı incelenerek kalemin teşekkül süreci izah edildi.
İkinci bölümde büronun personeli incelendi. Bu yapılırken öncelikle mekân,
mesai ve kariyer yollarına dair değerlendirmelere yer verildi. Ardından kariyer
basamaklarına uygun bir sıra takip edilerek şâkirdler, kâtipler ve halifeler
ele alındı. Bu grupların sayıları, nasıl tayin edildikleri, ne şekilde terfi
ettikleri, çalışma ortam ve şartları, gelirleri ve görev alanları ortaya
koyulmaya çalışıldı. Nihayet büronun âmiri başmuhasebeciler incelenerek kalem
idaresindeki rolleri açıklandı. Üçüncü bölüm, büroda hangi işlerin nasıl
görüldüğünü, kayıt tutma usüllerini ve bürolar arası koordinasyonu temin etme
yöntemlerini ele almak üzere oluşturuldu. Bu bölümde “defteroloji” kavramı
yeniden tarif edilerek pratikte nasıl bir karşılık bulduğu gösterilmeye
çalışıldı. Böylece Başmuhasebe Kalemi’nin bürokratik fonksiyonlarını izah
etmenin yanında bürokrasi tarihi araştırmaları için bir yöntem de teklif
edildi. Tezin temel kaynağını Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı
Osmanlı Arşivi’nde yer alan defter ve belge serileri teşkil etmektedir. Bu
çerçevede öncelikle Başmuhasebe Kalemi tarafından üretilen veya üzerinde işlem
yapılan defter ve belgeler incelenmiş, personelin maaş ve tayin işlemleri ile
kurumlararası koordinasyon gibi bahisler için diğer büroların belge ve defter
serilerinden de istifade edilmiştir.