Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Marmara Üniversitesi, İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi, Coğrafya Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Atilla Karataş
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Desteklendiği Program: Diğer
Özet:
Fiziki coğrafyanın alt dallarından biri olan jeomorfoloji; litosferin yüzeyinde görülen şekilleri inceleyen, oluşum ve evrimlerini açıklayan, sınıflandıran ve dağılışlarını nedenleriyle birlikte ortaya koyan bir bilim dalı olarak tanımlanmıştır. Bu çalışmanın ana başlığı olan mühendislik jeomorfolojisi ise jeomorfolojinin çalışma prensibini esas alacak şekilde yeryüzünü incelemek ve başta yapı süreçleri olmak üzere çeşitli beşerî faaliyetlerde yönlendirme yapmaktır. Diğer bir ifade ile mühendislik jeomorfolojisi, jeomorfoloji bilgisini coğrafyanın diğer alt dalları ile sentezleyerek bu bilgiden pratik fayda sağlayan çalışma alanıdır.
İngiltere’de ortaya çıkan bu bilim dalı üniversitelerin coğrafya, inşaat mühendisliği ve çevre mühendisliği gibi çeşitli bölümlerinde ders olarak okutulsa da uluslararası literatürde bu alanda yazılmış eser sayısı oldukça azdır. Bu sebeple ülkemizde yapılan ilk mühendislik jeomorfolojisi çalışmalarından biri olması ve alana dair örnekleri artırması bakımından önemlidir. Çalışmanın mekansal ögesini teşkil eden Karkarçay Havzası, Kura Nehri’nin Azerbaycan içerisindeki kollarından birinin akaçlama sahasından ibarettir. Bu kapsamda Şuşa, Hankendi, Ağdam ve Ağcabedi gibi önemli, kadim meskûn alanları sınırları içine alır. Söz konusu sahanın seçilmesi hususunda bölgenin bir süre Ermeni işgali altında olup yakın zamanda kurtarılması ile ihya sürecinde yaşanabilecek olumsuzlukları giderme isteği etkili olmuştur.
Temelde dört ana bölüm olarak tasarlanan çalışmanın birinci bölümde coğrafyanın temel konu başlıkları olan fiziki (jeoloji, jeomorfoloji, iklim, hidrografya, toprak ve bitki örtüsü) ve beşerî coğrafyaya (demografi, ekonomi, ulaşım ve turizm) dair bilgiler sunularak genel bilimsel zemin oluşturmak hedeflenmiştir. İkinci bölümde sahanın jeomorfolojik özellikleri tetkik ve tasnif edilip çeşitli jeomorfolojik analizlerle desteklenerek bir anlamda sahanın zemin ve topografya açısından mühendislik çalışmalarına dair potansiyeli tespit edilmiştir. Üçüncü bölümde litosferik ve hidrosferik analizler başlığı altında jeofizik analizler, kil analizleri, toprak analizleri, petrografik analizler ile hidrografik ve hidrolojik analizler ile bölge farklı konularda ele alınmış ve
mühendislik çalışmalarına yansımaları değerlendirilmiştir. Son bölüm olan mühendislik jeomorfolojisi bölümünde ise önce çalışma alanında mühendisliğe etkin müdahalede bulunan parametreler analiz edilmiş, daha sonra mühendislik jeomorfolojisi bakış açısı ile saha bölgelere ayrılarak birtakım değerlendirmeler yapılmıştır. Nihayetinde saha mühendisliğe elverişli ve elverişsiz olması bakımında derecelendirmeye tabii tutulmuş ve bu bakımdan sorun yaratan unsurlar açıklanmıştır. Buna göre saha büyük oranda elverişsiz gözükse de burada anlatılmak istenen belli önlemlerin alınması, koşulların iyileşitirilmesi durumunda yerleşilebileceğidir. Ayrıca sahanın potansiyeline göre birtakım yapılaşma ve arazi kullanım önerileri sunulmuştur. Öte yandan günümüzün önemli yerleşmelerinden olan bazı şehirlerin en yalın hali ile de gayet stabil olduğu görülmektedir. Bu yönüyle başta jeomorfolojik olmak üzere coğrafi bilgi ve bulgular ile mühendislik unsurlarını bir arada değerlendiren bu çalışma hem bölgenin genel karakterini ortaya çıkaracak bir envanter kaydı hem de yapılaşma sürecinde fayda sağlayacak yönlendirici bir doküman niteliği taşır.
Anahtar kelimeler: Mühendislik jeomorfolojisi, Karkarçay Havzası, Karabağ, Arazi kullanım ve planlaması.