Çağdaş Oryantalizm ve Kıraat İlmi (The Encyclopaedia of the Qur'an Örneği)


Creative Commons License

Kızılaslan İ.

İlahiyat, Ankara, 2021

  • Publication Type: Book / Research Book
  • Publication Date: 2021
  • Publisher: İlahiyat
  • City: Ankara

Abstract

ÖZET

Nâzil olduğundan bu yana harfi harfine muhafaza edilmek suretiyle gelen ve Müslümanların Allah’ın ezeli kelamı olduğuna inandıkları Kur’an hakkında batılıların dünyada bir medeniyet kurmak üzere yola çıktığı Rönesans ve Reform dönemlerinden itibaren yakın bir ilgi duydukları görülmektedir. Bu ilgi oryantalist araştırmalar adı altında günümüze kadar canlılığını devam ettirmiştir. Bu araştırmaların dönem dönem farklılıklar arz ettiği, metodda ve delillendirme şekillerinde çeşitliliklerin meydana geldiği vâkidir. Bununla beraber konu ve hedef ilk zamanki asliyetini muhafaza etmektedir. Dolayısıyla oryantalist faaliyetleri birbirinden kemmiyet açısından farklılaştırmak mümkün olsa da keyfiyet açısından tamamen ayırmak mümkün değildir. İşte Kur’an ve Kur’ânî kavram ve konulara dair modern dönem oryantalist çabaların kendisinde billurlaştığı makalelerin mecmûu olan The Encyclopaedia of the Qur’ān isimli ansiklopedinin ilgili maddeleri bu çalışmanın ana konusunu teşkil etmiştir.

Eser, kıraat kavramlarının oluşumunu ve gelişim aşamalarını ele aldığından konunun kendisine dayandığı Kur’an ve Kur’an’ın metinleşme tarihi ilk bölümü oluşturmuştur. Burada modern/çağdaş dönem oryantalizmin Kur’an’a, kendisinden önce bir esas bulmaya yönelik araştırma ve değerlendirmelerine dair incelemeler gerçekleştirilmiştir. İkinci bölüm, Arap yazısının Kur’an öncesi ve sonrası gelişimi ve özellikle de Kur’an’ın yazılı materyallerinin gerek Mushaf ebadında gerekse de sayfalar ve parçalar halinde bulunduğu materyali inceleme konusu yapmaktadır. Nüzûl ortamından başlayarak rivâyetlerde söz konusu edilen belgeler ve elde mevcut materyaller inceleme konusu yapılmaktadır. Modern dönemde ise yeni metotlar ve teknik âletler kullanılmak suretiyle bulunan malzemeler üzerinde gerçekleştirilen incelemeler ile hem o materyalin hem de benzer belgelerin dönemleri ve o dönemlerin hususiyetleri araştırma konusu yapılmıştır. Üçüncü bölümde, Kur’ânî kelimelerin telaffuz ve tilâvetinde meydana gelen kıraat farklılıkları ve tilâvet konusu tarihi gelişimi ve günümüzde ulaştığı nokta ile birlikte ele alınmıştır.

Bilindiği üzere kıraat olgusu en genel tanımıyla Kur’an-ı Kerîm kelimelerinin okunuş keyfiyetlerini ifade etmekle beraber Kur’an’ın Mushaf ve kitâbet boyutunu da içeren bir genişliğe sahiptir. Bu yönüyle kıraat olgusu bahis konusu edildiğinde hem Kur’an lafızları üzerinde nüzûl döneminde varlık kazanan okuyuş farklılıklarını, hem Kur’an elfazının Arap dilinin fonetik özelliklerine göre telaffuz edilip seslendirilmesini, hem de Kur’an kelimelerinin Mushaftaki kitâbet durumlarını akla getiren geniş bir alana işaret edilmiş olmaktadır. İslam düşünce geleneğinde anılan alanlarda, kıraat olgusunun içeriğini oluşturan, erken dönemlerden itibaren hatırı sayılır bir bilgi birikimi ve edebiyatının oluştuğu bilinmektedir.

Oryantalizm olarak ifadelendirilen Batı merkezli İslam çalışmalarının mihver başlıklarından birinin Kur’an olduğu bariz ortada olan bir husustur. Aynı zamanda oryantalist çevrelerin yürüttüğü Kur’an merkezli çalışmalar içinde kıraat konusunun önemli bir yer tuttuğu da bilinmektedir. Bu durum son dönem oryantalist Kur’an çalışmaları için de geçerlidir. İşte bu çalışma, son dönem oryantalist Kur’an çalışmalarının belki de en kapsamlı ürünü olan “The Encyclopaedia of the Qur’ān” isimli eser çerçevesinde oryantalist yaklaşımın kıraat tasavvurunu bütün boyutlarıyla ele almayı amaçlamakta, bunun yanısıra bu çağdaş oryantalist tavrın klasik oryantalist yaklaşımla örtüştüğü ve ayrıştığı yerlerin tesbitini ve İslâmî tasavvur cephesinden eleştirel bir tahlilini yapmayı hedeflemektedir. Böyle olduğu içindir ki çalışmada kıraat konusuna içerik teşkil eden kıraat farklılıkları ile Kur’an’ın tilâvet ve kitâbet boyutları çerçevesinde bir inceleme yürütülmüş ve bu konularla alakalı “The Encyclopaedia of the Qur’ān”da serdedilen îzah ve açıklamalar ile bunları ürün veren tasavvur ve perspektifin tayinine çalışılmıştır.

Giriş bölümünde çalışmanın içeriği, kaynak, yöntem, hedef ve bölümleri hakkında genel bilgiler verilmiştir. İlk bölümde, gerektiğinde İslâmî yaklaşım ile kıyaslanarak, ansiklopedi maddelerinde yer aldığı şekli ile oryantalist düşüncede Kur’an tarihi ve Kur’an’ın metni özelliklerine dair yaklaşımlar nüzûl dönemi ve sonrasını esas alan kronolojik sıra ile ele alınmıştır. Kur’an’ın metinleşme tarihinde Hz. Ebubekir dönemi cem ve Hz. Osman dönemi istinsâh faaliyeti, Kur’an’ın şekli yapısında meydana gelen gelişmeler, Kur’an lisanı olması dolayısıyla Arapça’nın Kur’an öncesi konumu ile irtibatı bağlamında Kur’an dilinin değerlendirilmesi, sûre ve âyet tertibi ile Kur’an’daki yabancı kelimelere dair oryantalist yaklaşım verilmeye çalışılmıştır.

Kur’an âyetlerinin Mushaf şeklinde iki kapak arasında yazılmasının tarihi seyrine dair oryantalist yaklaşım çalışmanın ikinci ana bölümünü oluşturmaktadır. Bu bölümde nüzûl dönemi ve hemen sonrası (sahabe dönemi) erken dönem Mushaf veya Kur’an’ın yazılı olduğu materyal, Osman Mushafları ve müteâkip gelişmeler ile modern dönemdeki matbu Kur’an basımlarına dair alt başlıklar belirlenmiştir. Mushaf kitâbeti ve okumayı kolaylaştırıcı işaretlerin tarihi gelişiminin oryantalist metinlerde ele alınış şekli ise ayrı bir başlık altında incelenmiştir.

Üçüncü bölüm, Kur’an kelimelerinin telaffuz ediliş keyfiyetini inceleyen ilm-i kıraat ve Kur’an tilâveti konularına hasredilmiştir. Bu kısımda Kur’an ve kıraat irtibatı üzerinde durulmuş; ilm-i kıraat ve tecvid ilminin tedvîn döneminden itibaren gelişim aşamaları ile bu alandaki belirleyici müellifler ve eserleri ele alınmıştır. Kıraat ilminin kavramsal ve aktüel çerçevesini belirleyen ilk dönem çalışmalarını müteâkip gelişen devasa literatürün yanı sıra Kur’an’ın tilâveti ve sosyal hayat bağlantısının oryantalist değerlendirmede tuttuğu yer incelenmiştir. Sonuç bölümünde çalışmada ulaşılan neticelere yer verilmiştir.

Bu çalışmanın ilk versiyonu Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tefsir Bilim Dalı’nda doktora tezi olarak hazırlanmıştır.